Wash trading là gì, vì sao khối lượng giao dịch có thể là ảo?

Wash trading (giao dịch tự mua tự bán) là khi cùng một chủ thực sự, hoặc một nhóm đã thông đồng, đứng cả bên mua lẫn bên bán của một giao dịch. Tài sản không đổi chủ thật, nhưng sàn vẫn ghi nhận một giao dịch khớp, nên khối lượng giao dịch tăng lên.

Kết quả là một coin hay một sàn trông sôi động hơn thực tế. Người ngoài nhìn con số khối lượng lớn, tưởng có nhiều người mua thật, rồi mua vào ở giá không phản ánh cung cầu thật.

Wash trading là gì?

Wash trading là giao dịch mà người mua và người bán thực chất là một, tạo ra khối lượng nhưng không chuyển rủi ro sang ai. Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC, cơ quan quản lý thị trường phái sinh Mỹ, xem SEC và CFTC là gì) định nghĩa đó là giao dịch nhằm tạo vẻ ngoài đã có mua bán “without incurring market risk or changing the trader’s market position” (không chịu rủi ro thị trường, không đổi vị thế của người giao dịch).

Một vòng tự mua tự bán điển hình trên sàn có sổ lệnh (danh sách lệnh mua, bán đang chờ khớp, xem sổ lệnh là gì):

1. Tài khoản A đặt lệnh bán 1.000 token ở giá 10.000 đồng.
2. Tài khoản B, cùng một chủ với A, đặt lệnh mua đúng 1.000 token ở giá đó.
3. Hai lệnh khớp. Sàn ghi khối lượng 10 triệu đồng (1.000 × 10.000).
4. Chủ của A và B vẫn giữ nguyên tổng số token và tiền, chỉ trừ phí giao dịch.

Lặp lại vòng này hàng nghìn lần bằng bot (phần mềm tự đặt lệnh) là ra hàng chục, hàng trăm tỷ đồng khối lượng mà không có người mua mới nào.

Wash trading khác tạo lập thị trường thật. Bên tạo lập (market maker) đặt lệnh chờ cho người khác khớp và chịu rủi ro giá khi giữ hàng. Bảng so sánh hai việc này có ở bài market maker là gì.

	Giao dịch thật	Wash trading
Bên mua, bên bán	Hai chủ khác nhau	Cùng một chủ hoặc thông đồng
Tài sản đổi chủ	Có	Không
Rủi ro giá	Người mua chịu	Không ai chịu
Khối lượng ghi nhận	Phản ánh cung cầu	Thổi phồng

Vì sao có người tự mua tự bán?

Vì nhiều thứ trong thị trường tài sản mã hóa được chấm điểm theo khối lượng: thứ hạng sàn, độ “hot” của token, cả phần thưởng. Mỗi nhóm có động cơ riêng.

Sàn muốn lên hạng. Trang tổng hợp giá như CoinMarketCap, CoinGecko xếp sàn và cặp giao dịch có tính đến khối lượng. Nghiên cứu của Cong và cộng sự (dưới đây) ghi nhận khối lượng giả “improve exchange ranking” (giúp sàn lên hạng). Cách hai trang này lọc khối lượng có ở bài CoinMarketCap, CoinGecko là gì.

Dự án token muốn mồi người mua. Token mới có khối lượng lớn trông như đang được săn đón. Đội phát hành hoặc bên được thuê thổi khối lượng để người ngoài mua vào, rồi bán số token mình giữ. Đây là nửa đầu của chiêu kéo giá rồi xả hàng mà bài pump and dump là gì mô tả.

Săn phần thưởng tính theo khối lượng. Một số sàn, chợ NFT (token đại diện quyền sở hữu một món số duy nhất, xem NFT là gì) và dự án thưởng token theo khối lượng giao dịch, hoặc xét điều kiện nhận airdrop (đợt phát token miễn phí) dựa trên số giao dịch. Cách các đợt phát này vận hành có ở bài airdrop là gì. Tự mua tự bán khi đó là cách “cày” thưởng.

Đẩy giá bán lại một món NFT. Bán qua lại một NFT giữa các ví của cùng một người ở giá ngày càng cao tạo ra “lịch sử giá” để người mua sau tin rằng món đó đáng giá.

Khối lượng ảo phổ biến đến đâu? Nghiên cứu có tên tác giả

Các nghiên cứu học thuật đều cho thấy khối lượng ảo phổ biến, nhất là ở sàn không chịu quản lý. Con số phụ thuộc mẫu sàn và giai đoạn khảo sát, không áp cho toàn thị trường hôm nay.

Nghiên cứu	Phạm vi	Kết quả chính
Cong, Li, Tang, Yang (bản thảo NBER, viện nghiên cứu kinh tế Mỹ, 12/2022; Management Science 2023)	29 sàn tập trung	Ở các sàn không được quản lý trong mẫu, tự mua tự bán chiếm trung bình hơn 70% khối lượng báo cáo
Victor, Weintraud (WWW ‘21, 2021)	Hai sàn phi tập trung (IDEX, EtherDelta)	Ít nhất khoảng 159 triệu USD khối lượng tự mua tự bán (cận dưới). Ở cả hai sàn, hơn 30% số token được giao dịch từng bị giao dịch kiểu này
La Morgia và cộng sự (ICDCS 2023)	Giao dịch NFT trên Ethereum, từ đầu đến 1/2022	5,66% bộ sưu tập NFT có wash trading, tổng khối lượng giả khoảng 3,4 tỷ USD

WWW ‘21 (The Web Conference 2021) và ICDCS 2023 (hội nghị quốc tế về hệ thống tính toán phân tán) là hai hội nghị khoa học máy tính có bình duyệt.

Cong và cộng sự nhận ra khối lượng giả bằng cách so dữ liệu với quy luật thống kê mà giao dịch thật thường tuân theo. Ở sàn được quản lý, dữ liệu theo đúng quy luật đó. Ở sàn không được quản lý, họ thấy phân bố chữ số đầu bất thường, cỡ lệnh làm tròn quá nhiều và phân bố lệnh lớn lệch chuẩn.

Với NFT, La Morgia và cộng sự thấy cày phần thưởng của chợ NFT sinh lời hơn hẳn đẩy giá bán lại. Trên một chợ NFT có chương trình thưởng token, một vụ cày thưởng thành công lãi trung bình khoảng 1,055 triệu USD. Ngược lại, khoảng 50% vụ tự mua tự bán để đẩy giá bán lại kết thúc bằng lỗ.

Các vụ cơ quan quản lý đã xử phạt, khởi kiện

Ở Mỹ, wash trading tài sản mã hóa đã bị xử bằng cả kiện dân sự lẫn án hình sự. Hai vụ dưới đây có văn bản chính thức của cơ quan quản lý.

CFTC và Coinbase, 19/3/2021. CFTC buộc Coinbase, Inc. nộp phạt 6,5 triệu USD. Theo CFTC, trong sáu tuần từ tháng 8 đến tháng 9/2016, một cựu nhân viên đặt lệnh mua và bán khớp vào nhau trên cặp Litecoin/Bitcoin, tạo vẻ ngoài giả về thanh khoản. Riêng hai chương trình giao dịch tự động của công ty đôi khi khớp lệnh với nhau, thành giao dịch “between accounts owned by Coinbase” (giữa các tài khoản do Coinbase sở hữu).

Theo CFTC, số liệu giao dịch này được gửi tới các bên tổng hợp và chỉ số giá, nên có thể tạo ấn tượng sai về khối lượng và thanh khoản bitcoin. Vụ kết thúc bằng lệnh của CFTC, công ty nộp phạt và phải chấm dứt vi phạm.

Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) và ba công ty tự xưng market maker, 09/10/2024. SEC kiện ZM Quant, Gotbit, CLS Global và chín cá nhân. Theo SEC, các công ty này tự mua tự bán bằng bot, có lúc tạo “billions of dollars of artificial trading volume each day” (hàng tỷ USD khối lượng giả mỗi ngày), để dụ nhà đầu tư mua token. Đây là cáo buộc trong vụ kiện, chưa phải phán quyết với mọi bên.

Văn phòng Công tố liên bang quận Massachusetts công bố vụ án hình sự song song cùng ngày, tên chiến dịch là Operation Token Mirrors. Gotbit nhận tội, và ngày 13/6/2025 tòa tuyên công ty 5 năm quản chế và tịch thu khoảng 23 triệu USD tài sản mã hóa. Diễn biến đầy đủ của vụ này có ở bài market maker là gì.

Ở Việt Nam, bài trên Báo Đại biểu Nhân dân (18/9/2026), dẫn thông tin từ lãnh đạo Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an), mô tả một thủ đoạn lừa đảo là “thiết lập sàn giao dịch, sử dụng tài khoản tự động tạo cung cầu ảo, can thiệp giá tài sản”. Cách nhận ra sàn, ứng dụng giả có ở bài kiểm tra app đầu tư tiền ảo lừa đảo.

Cách nhận ra khối lượng có thể là ảo

Đọc khối lượng cùng độ sâu sổ lệnh và cách giá chạy; một con số khối lượng đứng một mình không nói được gì. Không dấu hiệu nào tự nó chứng minh wash trading, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc là lý do để không tin con số.

1. So khối lượng với độ sâu sổ lệnh. Độ sâu là tổng giá trị lệnh đang chờ gần giá hiện tại (cách đọc ở bài thanh khoản là gì). Ví dụ giả định:

• Khối lượng 24 giờ báo 50 tỷ đồng.
• Lệnh chờ trong khoảng ±2% quanh giá: 200 triệu đồng mỗi bên.
• Tỷ lệ: 50.000.000.000 ÷ 200.000.000 = 250.

Nghĩa là toàn bộ lệnh chờ gần giá phải được “ăn hết” và đặt lại khoảng 250 lần trong một ngày. Nếu đồng thời giá gần như không nhúc nhích, đó là dấu hiệu nên nghi khối lượng có phần đi vòng, cần xem thêm các dấu hiệu dưới đây.

2. Giá đứng yên dù khối lượng rất lớn. Mua bán thật với khối lượng lớn thường làm giá dao động. Tự mua tự bán ở cùng một mức giá thì không đẩy giá đi đâu.

3. Lệnh khớp đều đặn cùng cỡ. Lịch sử khớp (danh sách giao dịch vừa khớp trên sàn) cho thấy lệnh cùng khối lượng, lặp theo nhịp vài giây một lần, xen kẽ mua bán. Bot tự khớp hay để lại dấu kiểu này.

4. Khối lượng dồn vào vài sàn ít tên tuổi. Cùng một token mà khối lượng ở một sàn lạ cao gấp nhiều lần các sàn lớn là điểm cần hỏi.

5. Trên sàn phi tập trung: tiền đi vòng giữa các ví. Trên blockchain, có thể lần thấy token đi từ ví A sang ví B rồi quay về A, hoặc nhiều ví mới cùng được nạp tiền từ một ví. Số ví giao dịch và số holder (địa chỉ đang giữ token) khi đó cũng bị thổi lên. Cách đọc các chỉ số này ở bài DexScreener là gì.

Pháp luật Việt Nam quy định gì về tự mua tự bán?

Nghị quyết 05/2025/NQ-CP và Nghị định 284/2026/NĐ-CP không có điều khoản riêng gọi tên wash trading hay thao túng giá. VietnamBit dò nguyên văn hai văn bản (31/10/2026): không có cụm “thao túng”, “giao dịch giả tạo”.

Hai văn bản vẫn có những quy định chạm tới hành vi này. Nghị quyết 05 Điều 4 khoản 4 buộc người tham gia thị trường bảo đảm thông tin công bố “chính xác, trung thực, đầy đủ, kịp thời, không gây hiểu nhầm”. Khoản 6 cùng điều ghi người vi phạm, “tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, bị xử lý theo quy định pháp luật hình sự hoặc xử lý vi phạm hành chính”.

Với sàn được cấp phép, các nghĩa vụ liên quan:

Nghĩa vụ	Nguyên văn	Căn cứ
Giám sát giao dịch	“giám sát hoạt động giao dịch”	NQ 05 Điều 15 khoản 2 điểm a
Quy trình khi xin phép	“Quy trình giám sát giao dịch”	NQ 05 Điều 8 khoản 6 điểm i
Xung đột lợi ích	“Phòng ngừa xung đột lợi ích giữa nhà đầu tư và tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa”	NQ 05 Điều 15 khoản 2 điểm n
Một tài khoản mỗi sàn	Nhà đầu tư “tại mỗi tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa chỉ được mở một tài khoản”	NQ 05 Điều 16 khoản 1 điểm a

Quy tắc một tài khoản mỗi sàn làm khó kiểu tự khớp giữa hai tài khoản của cùng một người trên cùng một sàn. Tổ chức cung cấp dịch vụ cũng có thể được tự doanh (mua bán cho chính mình, NQ 05 Điều 3 khoản 3 điểm b, khoản 5), nên nghĩa vụ phòng ngừa xung đột lợi ích càng quan trọng. Tự doanh và tạo lập thị trường được phân tích ở bài market maker là gì.

Nghị định 284 đặt mức phạt cho sàn không làm các nghĩa vụ trên. Sàn không giám sát hoạt động giao dịch, hoặc không phòng ngừa xung đột lợi ích, có thể bị phạt 100–150 triệu đồng và có thể bị đình chỉ hoạt động 01–03 tháng (Nghị định 284 Điều 8 khoản 6 điểm b, e, khoản 8 điểm a).

Sàn không bảo đảm việc mở tài khoản theo nguyên tắc trên có thể bị phạt 150–200 triệu đồng (Điều 8 khoản 7 điểm b) và có thể bị đình chỉ hoạt động 03–06 tháng (khoản 8 điểm b). Các mức này áp cho tổ chức cung cấp dịch vụ, không phải nhà đầu tư.

Tính đến 31/10/2026, chưa sàn nào được cấp phép. Khi chưa có sàn hoạt động, các nghĩa vụ trên mới nằm trên giấy. Còn một nhóm tự lập “sàn” để tạo cung cầu ảo rồi chiếm đoạt tiền thì có thể bị xử lý về tội lừa đảo, như bài các kiểu lừa đảo tài sản mã hóa tổng hợp.

Khối lượng giao dịch nên đọc thế nào khi so sàn?

Coi khối lượng là con số do sàn tự báo, cần đối chiếu, không phải thước đo độ tin cậy của sàn. Khối lượng lớn không cho biết sàn có giữ đủ tài sản của khách hay không, cũng không cho biết sàn có hợp pháp ở Việt Nam hay không.

Khi so các sàn, VietnamBit ưu tiên những gì kiểm được: giấy phép của Bộ Tài chính, biểu phí công bố, cách lưu ký tài sản. Với một token, hãy đọc khối lượng cùng độ sâu sổ lệnh, chênh lệch giá mua bán và số holder thật, theo các bước ở mục trên.