DEX và CEX là gì? Hai loại sàn khác nhau thế nào

CEX (centralized exchange, sàn tập trung) là sàn do một doanh nghiệp vận hành: bạn nạp tài sản vào, sàn giữ hộ và khớp lệnh mua bán trên hệ thống của họ. DEX (decentralized exchange, sàn phi tập trung) là một bộ hợp đồng thông minh trên blockchain: bạn giữ tài sản trong ví của mình và đổi token trực tiếp với hợp đồng, không có ai giữ hộ.

Ở Việt Nam, sàn được Bộ Tài chính cấp phép theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP sẽ là CEX trong nước. Tính đến 26/10/2026 chưa sàn nào được cấp phép, và DEX nằm ngoài khung cấp phép này.

CEX là gì?

CEX là sàn tập trung: một doanh nghiệp nhận tài sản của khách, ghi số dư trong cơ sở dữ liệu nội bộ, và khớp lệnh mua bán trên sổ lệnh của mình.

Khi bạn mua tài sản mã hóa trên CEX, thường không có giao dịch nào lên blockchain cả: sàn chỉ trừ tiền trong tài khoản người bán, cộng cho bạn. Blockchain chỉ được dùng khi bạn nạp vào hoặc rút ra. Vì vậy giao dịch trên CEX nhanh, không tốn phí mạng, nhưng tài sản của bạn thực chất là một khoản sàn nợ bạn, và bạn phụ thuộc vào khả năng chi trả của sàn.

CEX thường có: KYC (xác minh danh tính), nạp rút bằng tiền pháp định, lệnh giới hạn, bộ phận hỗ trợ khách hàng.

DEX là gì?

DEX là ứng dụng đổi token chạy bằng hợp đồng thông minh; bạn kết nối ví tự quản, ký giao dịch, và hợp đồng chuyển token trực tiếp vào ví bạn.

Phần lớn DEX hiện nay dùng mô hình tạo lập thị trường tự động (AMM): thay vì sổ lệnh, hợp đồng giữ một “bể thanh khoản” gồm hai token, và giá được tính từ tỷ lệ giữa hai token trong bể. Người góp token vào bể nhận một phần phí giao dịch.

Ví dụ AMM với công thức tích không đổi (x × y = k), số liệu minh họa:

• Bể có 100 token A và 100.000 token B. Tích k = 100 × 100.000 = 10.000.000. Giá ban đầu là 1.000 B cho 1 A.
• Bạn đổi 10 A vào bể. Bể có 110 A, nên lượng B còn lại phải là 10.000.000 / 110 ≈ 90.909,09 B.
• Bạn nhận 100.000 − 90.909,09 = 9.090,91 B (chưa trừ phí), tức giá trung bình khoảng 909 B cho 1 A.
• So với giá ban đầu 1.000 B, bạn nhận ít hơn khoảng 9,1%. Đó là trượt giá: lệnh càng lớn so với bể thì càng thiệt.

Ví dụ này giải thích vì sao thanh khoản của bể quan trọng hơn tên tuổi của DEX: cùng một lệnh, bể nhỏ trượt giá nhiều hơn hẳn bể lớn.

DEX và CEX khác nhau thế nào?

Khác nhau cơ bản ở hai câu hỏi: ai giữ tài sản của bạn, và ai khớp lệnh. Bảng so sánh, có thêm cột sàn được cấp phép tại Việt Nam theo Nghị quyết 05:

Tiêu chí	CEX nói chung	DEX	Sàn được cấp phép tại Việt Nam (Nghị quyết 05)
Ai giữ tài sản	Sàn (lưu ký)	Bạn, trong ví tự quản	Sàn lưu ký, phải “quản lý tách biệt tiền, tài sản mã hóa của khách hàng” (Điều 15 khoản 2 điểm a)
Cách khớp lệnh	Sổ lệnh nội bộ	Hợp đồng thông minh, thường là AMM	Sàn cung cấp nền tảng tập hợp lệnh mua, bán (Điều 3 khoản 4)
KYC	Thường có	Không	Bắt buộc xác minh danh tính (Điều 15 khoản 2 điểm a)
Nạp rút tiền pháp định	Tùy sàn	Không	Bằng VND (Điều 4 khoản 7)
Phí	Phí giao dịch, phí rút	Phí của bể và phí mạng	Phải công khai biểu giá, không thu ngoài biểu giá (Điều 15 khoản 2 điểm e)
Khi mất tài sản do sàn bị tấn công	Tùy chính sách sàn	Không có ai bồi thường	Sàn phải bồi thường khi khách mất tài sản do hệ thống bảo mật mất an toàn, bị xâm nhập, bị lừa đảo (Điều 15 khoản 2 điểm m)
Danh sách tài sản	Sàn chọn	Ai cũng tạo được bể cho token bất kỳ	Sàn lựa chọn và báo cáo Bộ Tài chính, Bộ Công an, NHNN (Điều 15 khoản 2 điểm k)
Rủi ro chính	Sàn mất khả năng chi trả, đóng băng tài khoản	Lỗi hợp đồng, token giả, ký nhầm	Văn bản quy định nghĩa vụ; sàn chưa hoạt động nên chưa có dữ liệu thực tế
Thuế 0,1%	Văn bản không nêu riêng	Văn bản không nêu riêng	Sàn khấu trừ thay khi giao dịch thành công (Thông tư 41/2026/TT-BTC Điều 4)
Tình trạng pháp lý tại Việt Nam	Sàn nước ngoài chưa được cấp phép	Ngoài khung cấp phép	Chưa sàn nào có giấy phép tính đến 26/10/2026

Sàn được cấp phép ở Việt Nam là CEX hay DEX?

Là CEX. Nghị quyết 05/2025/NQ-CP định nghĩa tổ chức thị trường giao dịch là “cung cấp nền tảng hoặc hệ thống cơ sở hạ tầng để trao đổi thông tin, tập hợp lệnh mua, bán, giao dịch tài sản mã hóa và thanh toán giao dịch tài sản mã hóa” (Điều 3 khoản 4). Các điều kiện cấp phép cũng là điều kiện của một doanh nghiệp tập trung: vốn điều lệ đã góp tối thiểu 10.000 tỷ đồng (Điều 8 khoản 2), hệ thống đạt an toàn thông tin cấp độ 4 (Điều 8 khoản 7), lưu trữ dữ liệu giao dịch trên máy chủ tại Việt Nam tối thiểu 10 năm (Điều 15 khoản 2 điểm l).

Danh sách 5 hồ sơ đang xin phép và tiến độ ở trang sàn tài sản mã hóa được cấp phép và lịch cấp phép.

Dùng DEX ở Việt Nam có hợp pháp không?

DEX không thuộc diện được cấp phép, và Nghị quyết 05 không có ngoại lệ cho DEX. Chế tài với người dùng chỉ áp dụng sau mốc 6 tháng kể từ khi có tổ chức đầu tiên được cấp phép. Từng điểm:

• Nguyên tắc: Điều 7 khoản 3 Nghị quyết 05 ghi “Các giao dịch tài sản mã hóa phải được thực hiện thông qua các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa do Bộ Tài chính cấp phép”. Đổi token trên DEX là giao dịch không qua tổ chức như vậy.
• Chế tài: Điều 7 khoản 2 xử lý nhà đầu tư trong nước giao dịch ngoài tổ chức được cấp phép “Sau thời hạn 6 tháng kể từ khi tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa đầu tiên được cấp phép”. Mức phạt theo Nghị định 284/2026/NĐ-CP Điều 9 khoản 1: 30–50 triệu đồng với tổ chức; cá nhân bằng 1/2, tức 15–25 triệu đồng (Điều 4 khoản 2). Xem mức phạt giao dịch ngoài sàn được cấp phép.
• Chưa rõ: Nghị quyết 05 không định nghĩa “giao dịch”. Việc chuyển tài sản giữa các ví của chính bạn, hay rút từ DEX về ví riêng, có bị coi là giao dịch hay không, văn bản chưa quy định rõ. Nghị quyết cũng không có điều khoản nào buộc chuyển tài sản về sàn trong nước; xem có bắt buộc chuyển tài sản về sàn trong nước không.
• Thuế: Thông tư 32/2026/TT-BTC Điều 5 quy định 0,1% trên giá chuyển nhượng từng lần với chuyển nhượng qua tổ chức cung cấp dịch vụ. Từ 01/7/2026, Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025/QH15 Điều 19 khoản 2 tính 0,1% trên giá chuyển nhượng tài sản số mà không giới hạn nơi giao dịch; Thông tư 89/2026/TT-BTC Điều 22 khoản 8 điểm b.1 cho cá nhân tự khai theo từng lần khi không có bên khấu trừ. Văn bản chưa hướng dẫn cách xác định giá chuyển nhượng bằng VND khi đổi token lấy token. Xem giao dịch trên sàn nước ngoài có phải nộp thuế không.

Rủi ro của CEX là gì?

Rủi ro lớn nhất của CEX là sàn mất khả năng trả tài sản cho khách, vì tài sản của bạn nằm trong tay sàn.

Ví dụ: FTX Trading Ltd., một sàn tập trung lớn, nộp đơn xin bảo hộ phá sản theo Chương 11 tại Tòa Phá sản Delaware (Mỹ) ngày 11/11/2022, theo thông báo của Văn phòng Định chế tài chính bang Louisiana. Khách hàng không rút được tài sản trong thời gian dài.

Các rủi ro khác: sàn bị tấn công, đóng băng tài khoản, ngừng phục vụ khách ở một quốc gia, trang giả mạo sàn (xem nhận biết sàn tài sản mã hóa giả mạo). Nghị quyết 05 đặt các nghĩa vụ quản lý tách biệt tài sản và bồi thường lên sàn được cấp phép để giảm nhóm rủi ro này; với sàn nước ngoài, không có cơ quan Việt Nam nào giám sát.

Rủi ro của DEX là gì?

Rủi ro của DEX nằm ở phía người dùng và mã nguồn: không có bộ phận hỗ trợ, không có ai hoàn tiền khi bạn ký nhầm.

Rủi ro	Biểu hiện	Hậu quả
Token giả	Ai cũng tạo được token trùng tên, trùng biểu tượng và mở bể	Đổi tiền lấy token vô giá trị
Trượt giá	Lệnh lớn so với bể (xem ví dụ ở trên)	Nhận ít hơn nhiều so với giá hiển thị
Giao dịch bị chen trước	Người khác thấy giao dịch đang chờ của bạn và đặt lệnh trước, sau	Bạn nhận giá kém hơn
Lỗi hợp đồng	Lỗ hổng trong mã của DEX hoặc của token	Bể bị rút sạch
Phê duyệt không giới hạn	Bạn cho hợp đồng quyền tiêu toàn bộ token	Hợp đồng bị chiếm quyền thì ví bị rút
Trang giả mạo DEX	Giao diện giống hệt, yêu cầu ký giao dịch	Mất tài sản trong ví
Chọn sai mạng	Gửi token sang mạng khác với mạng của ví nhận	Tài sản kẹt hoặc mất

Vietnambit không hướng dẫn đổi token trên DEX và không giới thiệu DEX nào.

Perp DEX là gì?

Perp DEX là sàn phi tập trung cho hợp đồng tương lai vĩnh cửu (perpetual futures), một dạng phái sinh không có ngày đáo hạn, thường cho dùng đòn bẩy. Với đòn bẩy 10 lần, giá đi ngược 10% là đủ mất toàn bộ tiền ký quỹ (chưa tính phí); vị thế bị hệ thống thanh lý tự động.

Nghị quyết 05/2025/NQ-CP không nhắc tới giao dịch phái sinh tài sản mã hóa; các dịch vụ được cấp phép chỉ gồm tổ chức thị trường giao dịch, tự doanh, lưu ký và nền tảng phát hành (Điều 3 khoản 3).

Ví CEX và ví DEX là gì?

“Ví CEX” là tài khoản trên sàn tập trung, khóa ví thật do sàn giữ; “ví DEX” thường chỉ ví tự quản dùng để kết nối với DEX, khóa do bạn giữ.

• Ví trên sàn (ví lưu ký): quên mật khẩu thì lấy lại được qua sàn; sàn có quyền khóa tài khoản.
• Ví tự quản: mất cụm từ khôi phục là mất tài sản; không ai khóa được ví nhưng cũng không ai khôi phục giúp.

Phân loại đầy đủ ở bài ví crypto là gì.

Trước khi dùng một sàn bất kỳ, cần kiểm tra gì?

Bốn câu hỏi áp dụng cho mọi sàn, tập trung hay phi tập trung:

• Ở Việt Nam, sàn này có tên trong danh sách được Bộ Tài chính cấp phép không? Tra ở /san/.
• Ai giữ tài sản của tôi, và nếu mất thì ai chịu trách nhiệm theo văn bản nào?
• Phí thật sự là bao nhiêu (phí giao dịch, phí rút, phí mạng, trượt giá)?
• Địa chỉ trang, địa chỉ hợp đồng, địa chỉ nạp tôi đang dùng có đúng là của tổ chức đó không?

Đọc thêm: Web3 là gì, tài sản mã hóa là gì, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP.