Spot và futures khác nhau thế nào? Ví dụ lãi lỗ bằng số

Spot (giao ngay) là mua bán tài sản mã hóa và nhận ngay tài sản đó: mua 0,01 BTC thì tài khoản của bạn có 0,01 BTC. Futures (hợp đồng tương lai) là mua bán một hợp đồng có giá trị theo giá tài sản: bạn không sở hữu BTC, chỉ nhận lãi hoặc lỗ khi giá đi lên hay đi xuống, và thường phải ký quỹ, dùng đòn bẩy. Khác biệt lớn nhất với người mới: giữ spot thì giá giảm vẫn còn tài sản, còn futures có đòn bẩy thì một nhịp giảm nhỏ có thể xóa gần hết tiền ký quỹ.

Ở Việt Nam, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP không đưa phái sinh tài sản mã hóa vào các dịch vụ thí điểm. Bài này giải thích khái niệm và rủi ro bằng ví dụ số giả định, không hướng dẫn mở vị thế hay chọn đòn bẩy.

Spot là gì trong crypto?

Spot là thị trường giao ngay: khớp lệnh xong là tài sản mã hóa chuyển sang tài khoản của người mua, tiền sang tài khoản người bán. Bạn trả đủ tiền, nhận đủ tài sản, không vay ai.

Ba đặc điểm của spot:

• Bạn sở hữu tài sản. Có thể giữ trên tài khoản sàn (ví lưu ký) hoặc rút ra ví tự quản, chuyển cho người khác.
• Lỗ tối đa bằng số tiền bỏ ra. Mua 1.000 USD tài sản mã hóa thì trường hợp xấu nhất là tài sản về gần 0 và bạn mất 1.000 USD. Không ai buộc bạn bán khi giá giảm.
• Không có ngày đáo hạn, không có phí giữ vị thế. Chi phí là phí giao dịch khi mua, bán và chênh lệch giá mua bán.

Sàn được Bộ Tài chính cấp phép theo Nghị quyết 05 là sàn giao ngay: Điều 3 khoản 4 định nghĩa tổ chức thị trường giao dịch là cung cấp hệ thống “tập hợp lệnh mua, bán, giao dịch tài sản mã hóa và thanh toán giao dịch tài sản mã hóa”.

Futures là gì trong crypto?

Futures là hợp đồng phái sinh: hai bên thỏa thuận theo giá của một tài sản mã hóa, lãi lỗ tính theo chênh lệch giá, còn tài sản gốc thường không được giao nhận. Người mua hợp đồng (vị thế long) lãi khi giá tăng; người bán hợp đồng (vị thế short) lãi khi giá giảm.

Để mở hợp đồng, bạn không trả đủ giá trị mà chỉ nộp một phần làm tiền ký quỹ. Phần còn lại tạo ra đòn bẩy: ký quỹ 1.000 USD cho vị thế 10.000 USD là đòn bẩy 10 lần. Khi lỗ làm ký quỹ giảm xuống dưới mức duy trì, hệ thống tự đóng vị thế, gọi là thanh lý.

Có hai loại futures thường gặp:

Loại	Ngày đáo hạn	Cách giữ giá sát giá giao ngay	Ví dụ
Hợp đồng tương lai có kỳ hạn	Có (tháng, quý)	Đến ngày đáo hạn, hợp đồng tất toán theo giá tham chiếu	Hợp đồng bitcoin trên các sở giao dịch phái sinh ở Mỹ
Hợp đồng vĩnh cửu (perpetual)	Không	Phí cấp vốn (funding) trả định kỳ giữa long và short	Phần lớn “futures” người Việt nhắc tới trên sàn nước ngoài

Theo nghiên cứu “Fundamentals of Perpetual Futures” (He, Manela, Ross, von Wachter), cơ chế cấp vốn khiến bên long trả định kỳ cho bên short một khoản tỷ lệ với độ chênh giữa giá hợp đồng và giá giao ngay khi giá hợp đồng cao hơn, và ngược lại. Với người giữ vị thế lâu, khoản này cộng dồn thành chi phí đáng kể mà spot không có.

Spot và futures khác nhau như thế nào?

Khác ở chỗ bạn có sở hữu tài sản hay không, có vay đòn bẩy hay không, và lỗ tối đa là bao nhiêu.

Tiêu chí	Spot (giao ngay)	Futures (hợp đồng tương lai)
Thứ bạn nắm giữ	Tài sản mã hóa thật	Hợp đồng theo giá tài sản
Rút ra ví riêng	Được	Không, hợp đồng chỉ tồn tại trên nền tảng phát hành ra nó
Vốn cần có	100% giá trị mua	Một phần giá trị (ký quỹ)
Đòn bẩy	Không	Có, mức tùy nơi cung cấp
Lãi khi giá giảm	Không (chỉ tránh lỗ bằng cách bán)	Có, nếu mở vị thế short
Bị ép đóng vị thế	Không	Có, khi ký quỹ thủng mức duy trì (thanh lý)
Lỗ tối đa	Số tiền đã bỏ ra	Toàn bộ ký quỹ của vị thế; với ký quỹ chéo có thể cả số dư tài khoản
Chi phí giữ vị thế	Không	Phí cấp vốn (hợp đồng vĩnh cửu) hoặc chênh lệch kỳ hạn
Có trong khung thí điểm Nghị quyết 05	Có (giao dịch trên sàn được cấp phép)	Không có dịch vụ phái sinh

Ví dụ lãi lỗ spot và futures bằng số

Cùng 1.000 USD, cùng một biến động giá, kết quả của futures đòn bẩy 10 lần gấp khoảng 10 lần spot ở cả chiều lãi lẫn chiều lỗ, và chiều lỗ dừng ở thanh lý. Ví dụ dưới đây dùng số giả định: giá BTC lúc vào lệnh 80.000 USD, ký quỹ duy trì 0,5%, chưa tính phí giao dịch và phí cấp vốn. Mức ký quỹ duy trì thật do từng nơi cung cấp quy định.

Giá BTC thay đổi	Spot: mua 0,0125 BTC bằng 1.000 USD	Futures long, ký quỹ 1.000 USD, đòn bẩy 10 lần (vị thế 0,125 BTC)
+10% (88.000 USD)	+100 USD (+10%)	+1.000 USD (+100% ký quỹ)
+2% (81.600 USD)	+20 USD	+200 USD
−5% (76.000 USD)	−50 USD	−500 USD (mất nửa ký quỹ)
−9,55% (khoảng 72.360 USD)	−95,5 USD	Bị thanh lý, mất gần hết 1.000 USD
−30% (56.000 USD)	−300 USD, vẫn giữ 0,0125 BTC	Đã bị thanh lý từ trước; giá hồi lại cũng không lấy lại được

Cách tính giá thanh lý (giản lược, ký quỹ riêng từng vị thế): giá thanh lý của long = giá vào × (1 − 1/đòn bẩy) ÷ (1 − tỷ lệ ký quỹ duy trì) = 80.000 × 0,9 ÷ 0,995 ≈ 72.362 USD. Nghĩa là giá chỉ cần giảm khoảng 9,5% là vị thế bị đóng. Dòng cuối của bảng là điểm khác biệt lớn nhất: người giữ spot có thể chờ, người bị thanh lý thì không còn vị thế để chờ.

Thanh lý không phải chuyện hiếm. Theo ForkLog dẫn báo cáo năm 2025 của CoinGlass, tổng giá trị danh nghĩa các vị thế bị thanh lý bắt buộc năm 2025 tiến gần 150 tỷ USD, riêng ngày 10–11/10/2025 vượt 19 tỷ USD, mức cao kỷ lục. Bảng giá thanh lý theo từng mức đòn bẩy có ở bài đòn bẩy trong crypto là gì.

Futures có rủi ro gì ngoài thanh lý?

Ngoài thanh lý, futures có thêm rủi ro chi phí cấp vốn, giá đánh dấu, ký quỹ chéo và rủi ro từ chính nơi cung cấp hợp đồng.

• Phí cấp vốn cộng dồn. Giữ vị thế vĩnh cửu nhiều ngày khi phí cấp vốn bất lợi làm ký quỹ hao dần dù giá không đổi.
• Giá dùng để thanh lý không phải giá khớp gần nhất. Nhiều nơi dùng “giá đánh dấu” tổng hợp từ nhiều nguồn; một biến động bất thường ở nguồn giá có thể kích hoạt thanh lý.
• Ký quỹ chéo (cross). Toàn bộ số dư tài khoản được dùng để giữ vị thế, nên một vị thế lỗ có thể kéo theo cả số tiền bạn không định dùng.
• Rủi ro đối tác. Hợp đồng chỉ tồn tại trên nền tảng phát hành ra nó. Nếu nền tảng ngừng hoạt động, khóa rút tiền hay mất khả năng chi trả, bạn không có tài sản gốc nào để rút ra ví riêng. Bài DEX và CEX là gì có ví dụ sàn mất khả năng chi trả.

Ở Việt Nam thì sao?

Khung thí điểm hiện hành chỉ có giao dịch giao ngay qua tổ chức được cấp phép; phái sinh tài sản mã hóa không nằm trong danh sách dịch vụ. Các điểm đọc từ văn bản gốc:

1. Bốn dịch vụ được thí điểm. Nghị quyết 05 Điều 3 khoản 3 liệt kê: tổ chức thị trường giao dịch, tự doanh, lưu ký, cung cấp nền tảng phát hành tài sản mã hóa. Văn bản không nhắc hợp đồng tương lai, đòn bẩy hay cho vay ký quỹ tài sản mã hóa. Văn bản cũng chưa quy định rõ sau này có mở thêm dịch vụ phái sinh hay không.
2. Mục đích sử dụng. “Tài sản mã hóa được sử dụng cho mục đích trao đổi hoặc đầu tư theo quy định tại Nghị quyết này” (Điều 4 khoản 8).
3. Nơi giao dịch. “Các giao dịch tài sản mã hóa phải được thực hiện thông qua các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa do Bộ Tài chính cấp phép” (Điều 7 khoản 3). Sau 6 tháng kể từ giấy phép đầu tiên, nhà đầu tư trong nước giao dịch ngoài các tổ chức này bị phạt 15–25 triệu đồng với cá nhân, 30–50 triệu đồng với tổ chức (Nghị định 284/2026/NĐ-CP Điều 9 khoản 1, Điều 4 khoản 2). Chi tiết ở giao dịch trên sàn nước ngoài có bị phạt không.
4. Chưa có sàn được cấp phép. Tính đến 26/10/2026 chưa tổ chức nào được cấp phép, theo dõi ở lịch cấp phép và sàn tài sản mã hóa được cấp phép.
5. Thuế. Bán tài sản mã hóa trên thị trường giao ngay chịu 0,1% trên giá chuyển nhượng (Luật 109/2025/QH15 Điều 19 khoản 2), cách tính ở thuế tài sản mã hóa 0,1%. Với lãi lỗ từ hợp đồng phái sinh tài sản mã hóa, văn bản chưa có hướng dẫn riêng.

Việt Nam có một thị trường phái sinh hợp pháp, nhưng là phái sinh chứng khoán: hợp đồng tương lai chỉ số VN30, VN100 niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội. Ở đó tỷ lệ ký quỹ ban đầu tối thiểu do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán (VSDC) đặt, là 17% giá trị hợp đồng từ 16/10/2026, tương đương đòn bẩy tối đa khoảng 5,9 lần. Đây là sản phẩm khác hẳn futures tài sản mã hóa, không nên nhầm hai loại. So sánh rộng hơn giữa hai thị trường có ở bài crypto khác gì chứng khoán.

Người mới nên hiểu gì trước khi đọc về futures?

Trước khi đọc bất kỳ “chiến lược futures” nào, cần hiểu ba thứ: đòn bẩy nhân cả lỗ, thanh lý xảy ra trước khi lỗ đạt 100% biến động giá, và hợp đồng không phải tài sản bạn sở hữu. Vietnambit không hướng dẫn mở vị thế, không gợi ý mức đòn bẩy, không đưa chiến lược giao dịch.

Ba bài đọc tiếp theo cùng cụm:

• Lệnh long, short là gì: hai chiều của một vị thế và vì sao short có rủi ro riêng.
• Đòn bẩy trong crypto là gì: ký quỹ, giá thanh lý theo từng mức đòn bẩy, so với margin chứng khoán.
• Lệnh limit, market là gì: các loại lệnh dùng trên thị trường giao ngay.

Nếu mới bắt đầu, đọc tài sản mã hóa là gì trước để nắm khái niệm và khung pháp lý chung.