Market maker (tạo lập thị trường) trong crypto là gì?

Market maker (bên tạo lập thị trường) là tổ chức, thường chạy bằng phần mềm, liên tục đặt sẵn cả lệnh mua lẫn lệnh bán một tài sản trên sổ lệnh, để bất kỳ ai muốn mua hay bán đều có đối ứng ngay. Họ mua thấp hơn và bán cao hơn giá giữa một chút; phần chênh lệch đó (spread) là nguồn thu, đổi lại họ chịu rủi ro giá đi ngược khi đang giữ hàng.

Trong tài sản mã hóa, chữ “market maker” còn bị dùng cho cả những dịch vụ thổi khối lượng giả. Bài này giải thích cơ chế bằng ví dụ tính tay, phân biệt tạo lập thị trường với thao túng qua một vụ án có hồ sơ chính thức ở Mỹ, và tóm tắt Nghị quyết 05/2025/NQ-CP nói gì về việc sàn tự mua bán. VietnamBit không nêu tên tổ chức tạo lập nào là thao túng khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Market maker là gì?

Market maker là bên cung cấp thanh khoản bằng cách luôn báo hai giá, một giá mua và một giá bán, với khối lượng sẵn sàng khớp. Nhờ vậy, khoảng cách giữa giá mua tốt nhất và giá bán tốt nhất trên sổ lệnh hẹp lại, và một lệnh vừa phải không đẩy giá đi xa. Cách đọc độ sâu sổ lệnh và spread có ở bài thanh khoản là gì.

Ba dạng “tạo lập thị trường” hay gặp trong tài sản mã hóa:

Dạng	Ai làm	Ở đâu
Công ty tạo lập	Doanh nghiệp chuyên đặt lệnh hai chiều, có thể được dự án hoặc sàn thuê	Sổ lệnh của sàn tập trung
Sàn tự mua bán	Chính sàn dùng vốn của mình giao dịch trên sàn mình	Sổ lệnh của sàn đó
AMM	Hợp đồng thông minh báo giá theo công thức	Sàn phi tập trung, xem bể thanh khoản AMM

Lệnh của market maker là lệnh chờ (maker); người khớp vào là taker. Vì thế nhiều sàn thu phí maker thấp hơn để khuyến khích lệnh chờ; xem phí maker, taker và spread. Thu chênh lệch giá mua bán khác với arbitrage: market maker báo hai giá cùng lúc cho mọi người, còn arbitrage là mua ở nơi rẻ, bán ở nơi đắt giữa hai thị trường (xem arbitrage crypto là gì).

Market maker kiếm tiền thế nào? Ví dụ tính tay

Họ kiếm phần chênh lệch giữa giá mua và giá bán, nhưng phí giao dịch và biến động giá có thể ăn hết phần đó. Ví dụ dưới đây dùng số minh họa.

Token X đang giao dịch quanh 10.000 đồng. Một market maker đặt lệnh mua 1.000 token ở 9.990 đồng và lệnh bán 1.000 token ở 10.010 đồng.

• Spread: 10.010 − 9.990 = 20 đồng. Tỷ lệ: 20 ÷ 10.010 ≈ 0,2%.
• Nếu cả hai lệnh đều được khớp: chênh lệch thu về = 20 × 1.000 = 20.000 đồng, chưa tính phí.
• Giả định phí maker 0,1% mỗi chiều: phí mua 9.990.000 × 0,1% = 9.990 đồng; phí bán 10.010.000 × 0,1% = 10.010 đồng; tổng 20.000 đồng.
• Kết quả: 20.000 − 20.000 = 0 đồng. Ở mức phí này, spread 0,2% chỉ vừa đủ bù phí.

Đó là lý do người tạo lập cần phí rất thấp hoặc được sàn ưu đãi, và cần khớp rất nhiều vòng nhỏ. Rủi ro lớn nhất là rủi ro tồn kho: nếu chỉ lệnh mua được khớp rồi giá rơi xuống 9.800 đồng, 1.000 token vừa mua đã lỗ (9.990 − 9.800) × 1.000 = 190.000 đồng, gấp gần 10 lần phần chênh lệch kỳ vọng.

Với người mua bán thường, ý nghĩa thực tế là: spread hẹp do có bên tạo lập giúp lệnh market rẻ hơn, nhưng spread có thể giãn rất nhanh khi thị trường biến động mạnh và bên tạo lập rút lệnh. Lệnh limit giúp kiểm soát giá khớp trong lúc đó; xem lệnh limit và lệnh market.

Tạo lập thị trường khác thao túng giá thế nào?

Tạo lập thật đặt lệnh để người khác khớp và chịu rủi ro giá; thao túng là giao dịch không có mục đích kinh tế, thường là tự mua tự bán (wash trading), để tạo vẻ sôi động giả và kéo người khác vào mua.

	Tạo lập thị trường	Thao túng bằng khối lượng giả
Đối ứng	Người mua bán thật	Chính mình hoặc ví cùng một bên
Mục đích	Thu spread, giữ sổ lệnh có thanh khoản	Làm khối lượng, giá trông hấp dẫn
Rủi ro giá	Có, vì giữ hàng tồn kho	Gần như không, vì tiền đi vòng
Hệ quả cho người ngoài	Chi phí giao dịch thấp hơn	Mua theo tín hiệu giả, thường ở giá cao

Vụ có hồ sơ chính thức: Operation Token Mirrors (Mỹ, 2024). Ngày 09/10/2024, Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) khởi kiện ba công ty tự xưng là market maker và chín cá nhân. Theo SEC, những người quảng bá token thuê các công ty này để thao túng thị trường các token họ bán cho nhà đầu tư nhỏ lẻ; các công ty dùng bot mua bán qua lại, có lúc tạo ra hàng tỷ USD khối lượng giao dịch giả mỗi ngày. Hai trong ba công ty còn bị cáo buộc thao túng một token do FBI chỉ đạo tạo ra để điều tra. Cùng ngày, Văn phòng Công tố liên bang quận Massachusetts công bố vụ án hình sự song song, tên chiến dịch là Operation Token Mirrors: 18 cá nhân và tổ chức bị cáo buộc, gồm lãnh đạo 4 công ty phát hành token, 4 công ty tự xưng market maker và nhân viên của họ; hơn 25 triệu USD tài sản mã hóa bị thu giữ. Các nội dung trên là cáo buộc; bị cáo được coi là vô tội cho đến khi có phán quyết.

Trong số các bị cáo, Gotbit đã có kết quả. Theo Văn phòng Công tố liên bang quận Massachusetts, công ty và người sáng lập nhận tội ngày 21/03/2025, và trong thỏa thuận nhận tội Gotbit thừa nhận đã thực hiện giao dịch thao túng để đẩy giá và khối lượng token cho khách hàng. Ngày 13/06/2025, tòa tuyên công ty 5 năm quản chế, trong thời gian đó phải ngừng tồn tại, hoạt động, và buộc tịch thu khoảng 23 triệu USD tài sản mã hóa đã thu giữ; người sáng lập bị tuyên 8 tháng tù, sau đó 1 năm chịu giám sát.

Bài học cho người đọc ở Việt Nam: khối lượng giao dịch cao không chứng minh có người mua thật, kể cả với token vừa qua đợt bán gọi vốn (xem ICO, IDO, IEO là gì). Cách thổi khối lượng để kéo giá rồi bán ra được giải thích ở bài pump and dump là gì.

Nghị quyết 05 quy định gì về tạo lập thị trường và tự doanh?

VietnamBit chưa thấy quy định riêng về “tạo lập thị trường” trong Nghị quyết 05/2025/NQ-CP và Nghị định 284/2026/NĐ-CP. Văn bản có dịch vụ tự doanh, tức sàn mua bán cho chính mình, kèm nghĩa vụ giám sát giao dịch và phòng ngừa xung đột lợi ích. VietnamBit dò nguyên văn hai văn bản (đối chiếu 28/10/2026): cụm “tạo lập thị trường” không xuất hiện.

Nguyên văn các điều liên quan:

Nội dung	Nguyên văn	Căn cứ
Tự doanh là một dịch vụ	“Tự doanh tài sản mã hóa là việc mua hoặc bán tài sản mã hóa cho chính tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa.”	NQ 05 Điều 3 khoản 3 điểm b, khoản 5
Điều kiện cấp phép	Phải có “Quy trình tự doanh”, “Quy trình giám sát giao dịch”, “Quy trình ngăn ngừa xung đột lợi ích, giải quyết khiếu nại của khách hàng, bồi thường khách hàng”	NQ 05 Điều 8 khoản 6 điểm đ, i, k
Trách nhiệm của sàn	“Quản lý tách biệt tiền, tài sản mã hóa của khách hàng với tiền, tài sản mã hóa của tổ chức”; “giám sát hoạt động giao dịch”	NQ 05 Điều 15 khoản 2 điểm a
Xung đột lợi ích	“Phòng ngừa xung đột lợi ích giữa nhà đầu tư và tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa”	NQ 05 Điều 15 khoản 2 điểm n
Thông tin	Tuân thủ quy định về “thông tin nội bộ”; thông tin công bố “không gây hiểu nhầm”	NQ 05 Điều 4 khoản 4

Theo Nghị định 284/2026/NĐ-CP Điều 8 khoản 6, tổ chức cung cấp dịch vụ có thể bị phạt 100–150 triệu đồng nếu không quản lý tách biệt tiền, tài sản của khách (điểm a), không giám sát hoạt động giao dịch (điểm b), hoặc không thực hiện trách nhiệm phòng ngừa xung đột lợi ích (điểm e). Theo Nghị quyết 05 Điều 7 khoản 3, tổ chức có giấy phép tổ chức thị trường giao dịch được cung cấp các dịch vụ ở Điều 3 khoản 3, trong đó có tự doanh; chi tiết ở bài dịch vụ tài sản mã hóa là gì.

Đọc theo câu chữ, Nghị quyết không cấm sàn vừa vận hành sổ lệnh vừa tự doanh, nhưng đặt trách nhiệm phòng ngừa xung đột lợi ích lên sàn. Việc sàn được cấp phép có thuê công ty tạo lập bên ngoài hay không, và công bố điều đó thế nào: chưa công bố. Tính đến 29/10/2026, chưa sàn nào được cấp phép; 5 hồ sơ hợp lệ đang được xem xét.

Về hành vi thao túng giá nói chung, bài pump and dump là gì đã tổng hợp: hai văn bản trên chưa có điều khoản riêng về thao túng giá tài sản mã hóa, và vi phạm “tùy theo tính chất, mức độ” có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự (Nghị quyết 05 Điều 4 khoản 6).

Dấu hiệu khối lượng có thể không thật

Không dấu hiệu nào tự nó chứng minh thao túng, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc là lý do để không tin vào con số khối lượng.

• Khối lượng 24 giờ lớn bất thường so với vốn hóa, trong khi giá gần như đứng yên.
• Sổ lệnh mỏng: chỉ vài lệnh nhỏ quanh giá, dù khối lượng báo rất lớn.
• Các giao dịch có kích thước lặp lại đều đặn, khớp liên tục theo nhịp.
• Khối lượng dồn vào một vài sàn ít tên tuổi.
• Dự án hay người quảng bá dùng khối lượng làm lý do chính để mời mua.

Khối lượng và thanh khoản cũng đổi theo nguồn cung có thể bán, ví dụ sau một đợt mở khóa token; cách đọc ở bài token unlock là gì. Cách các trang tổng hợp giá lọc khối lượng ảo, và giới hạn của việc lọc đó, có ở bài CoinMarketCap, CoinGecko là gì.