UTXO là gì, bitcoin ghi số dư và tính phí thế nào?

UTXO (unspent transaction output, đầu ra giao dịch chưa tiêu) là từng khoản bitcoin rời mà ví bạn đang giữ. Bitcoin không lưu một con số “số dư” cho mỗi người: số dư trong ví là tổng các UTXO mà khóa riêng tư (chuỗi bí mật dùng để ký giao dịch) của bạn tiêu được.

Cách ghi này giải thích vì sao gửi bitcoin luôn có khoản “tiền thối” về ví, và vì sao phí mạng (khoản trả cho thợ đào để giao dịch được ghi) phụ thuộc số khoản bạn tiêu chứ không phụ thuộc số tiền bạn gửi.

UTXO là gì?

UTXO là một đầu ra của giao dịch trước, chưa bị giao dịch nào tiêu. Mỗi giao dịch bitcoin có ít nhất một đầu vào và một đầu ra.

Tài liệu developer.bitcoin.org mô tả: mỗi đầu vào tiêu số satoshi đã được trả cho một đầu ra trước đó, và mỗi đầu ra nằm chờ dưới dạng UTXO cho tới khi một đầu vào sau này tiêu nó. Satoshi là đơn vị nhỏ nhất của bitcoin, 1 BTC = 100.000.000 satoshi.

Tài liệu ghi nguyên văn: khi ví báo bạn có 10.000 satoshi, nghĩa là bạn có 10.000 satoshi “waiting in one or more UTXOs” (nằm chờ trong một hoặc nhiều UTXO).

Ba tính chất của UTXO, theo developer.bitcoin.org:

• Tiêu một lần. Mỗi đầu ra chỉ tiêu được một lần. Giao dịch hợp lệ chỉ được dùng UTXO làm đầu vào, nhờ đó cùng một khoản không bị tiêu hai lần.
• Tiêu trọn. Đã đưa một UTXO vào giao dịch thì toàn bộ giá trị phải đi vào các đầu ra hoặc thành phí. Không có cách tiêu nửa khoản.
• Gắn với điều kiện khóa. Mỗi đầu ra ghi điều kiện để tiêu, thường là chữ ký của khóa ứng với một địa chỉ ví (chuỗi ký tự để nhận tiền, sinh ra từ khóa công khai).

Hình dung gần nhất là tờ tiền giấy: bạn không xé đôi tờ 500.000 đồng để trả 200.000 đồng, mà đưa cả tờ và nhận tiền thối. Chỗ khác: tiền thối bitcoin là một UTXO mới do chính bạn tạo ra trong cùng giao dịch.

Mô hình UTXO khác mô hình tài khoản của Ethereum thế nào?

Bitcoin ghi các khoản rời chưa tiêu; Ethereum ghi một con số số dư cho từng tài khoản. Theo ethereum.org, mỗi tài khoản Ethereum có trường balance (số wei đang có, 1 ETH = 10^18 wei) và trường nonce đếm số giao dịch đã gửi.

	Bitcoin (UTXO)	Ethereum (tài khoản)
Số dư nằm ở đâu	Tổng các UTXO ví tiêu được	Một trường số dư của địa chỉ
Gửi tiền làm gì	Tiêu trọn UTXO cũ, tạo UTXO mới	Trừ số dư bên gửi, cộng bên nhận
Có tiền thối không	Có, thường thêm một đầu ra về ví	Không
Chống tiêu hai lần	Mỗi đầu ra chỉ tiêu một lần	Mỗi nonce chỉ dùng một lần
Phí tính theo	Kích thước giao dịch (vbyte, byte ảo) × sat/vB	Gas (đơn vị đo khối lượng tính toán) tiêu thụ × giá gas

Mô hình tài khoản dễ hình dung hơn, và hợp với hợp đồng thông minh (chương trình chạy trên blockchain) cần giữ trạng thái. Mô hình UTXO cho phép ví dùng địa chỉ mới cho mỗi lần nhận và cho tiền thối, nên ít gom mọi thứ về một địa chỉ. Cách tính phí theo gas có bài riêng ở phí gas là gì.

Ví dụ một giao dịch: đầu vào, đầu ra, tiền thối và phí

Phí bằng tổng đầu vào trừ tổng đầu ra; giao dịch không có dòng “phí” riêng. Theo developer.bitcoin.org, nếu đầu vào lớn hơn đầu ra, phần chênh có thể được thợ đào của khối chứa giao dịch nhận làm phí.

Ví dụ minh họa, số tròn tự đặt, không phải giao dịch thật. Ví của bạn có 3 UTXO, đều ở địa chỉ bắt đầu bằng bc1q (kiểu Native SegWit, giải thích ở mục sau):

• UTXO 1: 0,05 BTC = 5.000.000 sat
• UTXO 2: 0,02 BTC = 2.000.000 sat
• UTXO 3: 0,01 BTC = 1.000.000 sat

Bạn gửi 0,06 BTC (6.000.000 sat) cho người nhận, mức phí chọn 5 sat/vB (satoshi cho mỗi byte ảo, giả định). Không UTXO nào đủ 0,06 BTC, nên ví lấy UTXO 1 và UTXO 2 làm đầu vào.

Phần	Giá trị (sat)
Đầu vào 1 + đầu vào 2	5.000.000 + 2.000.000 = 7.000.000
Đầu ra cho người nhận	6.000.000
Kích thước giao dịch	208 vB (cách tính ở mục sau)
Phí: 208 vB × 5 sat/vB	1.040
Đầu ra tiền thối về ví bạn	7.000.000 − 6.000.000 − 1.040 = 998.960

Kiểm lại: tổng đầu vào − tổng đầu ra = 7.000.000 − (6.000.000 + 998.960) = 1.040 sat, đúng bằng phí. Giao dịch thật có thể lệch khoảng 1 vB mỗi đầu vào vì chữ ký dài ngắn khác nhau 1 byte.

Sau giao dịch, ví bạn còn UTXO 3 (1.000.000 sat) và UTXO tiền thối (998.960 sat), tổng 1.998.960 sat. UTXO 1 và 2 đã bị tiêu, không còn tồn tại. Developer.bitcoin.org khuyên gửi tiền thối tới một địa chỉ mới của ví thay vì địa chỉ cũ; ví hiện đại tự làm việc này.

Giao dịch được phát lên mạng rồi chờ trong mempool (hàng chờ các giao dịch chưa được ghi) cho tới khi thợ đào đưa vào một khối.

Khối là một gói giao dịch được ghi nối tiếp vào blockchain. Bitcoin nhắm trung bình khoảng 10 phút một khối: theo developer.bitcoin.org, cứ sau 2.016 khối mạng chỉnh lại độ khó sao cho 2.016 khối tiếp theo mất khoảng hai tuần nếu sức băm giữ nguyên (20.160 phút ÷ 2.016 = 10 phút, VietnamBit tính). Thời gian thực giữa hai khối có thể nhanh hoặc chậm hơn nhiều.

Vì sao phí tính theo vbyte, không theo số tiền gửi?

Thợ đào bán chỗ trong khối, và chỗ đó đo bằng kích thước, không bằng số tiền. Gửi 0,06 BTC hay 6 BTC với cùng cấu trúc 2 đầu vào, 2 đầu ra thì tốn cùng một mức phí.

Vbyte (byte ảo, viết tắt vB) là đơn vị đo kích thước giao dịch từ khi có SegWit (bản nâng cấp năm 2017 tách chữ ký khỏi phần dữ liệu chính). Theo BIP (đề xuất cải tiến Bitcoin) số 141, bản đặc tả SegWit:

• Trọng lượng giao dịch = kích thước phần dữ liệu chính × 3 + kích thước toàn bộ (tính cả chữ ký).
• Kích thước ảo = trọng lượng ÷ 4, làm tròn lên số nguyên.
• Mỗi khối chứa tối đa 4.000.000 đơn vị trọng lượng.

Chữ ký vì vậy chỉ tính một phần tư, nên địa chỉ SegWit rẻ hơn kiểu cũ. Mempool.space ghi trong mục hỏi đáp rằng mức ưu tiên của giao dịch đang chờ do mức phí quyết định, đo bằng sat/vB.

Phần nặng nhất của giao dịch là các đầu vào, vì mỗi đầu vào mang chữ ký. Với địa chỉ bc1q, mỗi đầu vào khoảng 67,75 vB, mỗi đầu ra 31 vB, phần cố định 10,5 vB (số đo từ giao dịch thật ở bài địa chỉ bitcoin Legacy, SegWit, Taproot, bài đó có bảng đủ bốn kiểu địa chỉ).

So cùng lệnh gửi 0,06 BTC ở mức 5 sat/vB, chỉ khác số UTXO phải tiêu (minh họa):

Cách tiêu	Kích thước	Phí ở 5 sat/vB
1 UTXO 0,1 BTC, 2 đầu ra	10,5 + 67,75 + 2 × 31 = 140,25, làm tròn 141 vB	705 sat
2 UTXO (ví dụ trên), 2 đầu ra	10,5 + 2 × 67,75 + 2 × 31 = 208 vB	1.040 sat
7 UTXO 0,01 BTC, 2 đầu ra	10,5 + 7 × 67,75 + 2 × 31 = 546,75, làm tròn 547 vB	2.735 sat

Cùng số tiền gửi, cách tiêu 7 khoản nhỏ tốn phí gấp khoảng 3,9 lần cách tiêu một khoản lớn (2.735 ÷ 705). Mức sat/vB thì lên xuống theo độ đông của mempool, ví hiện phí ước tính trước khi bạn ký.

Gom UTXO (consolidation) là gì, nên làm lúc nào?

Gom UTXO là tự gửi nhiều khoản nhỏ về một địa chỉ của chính mình để còn một khoản lớn. Bạn trả phí cho các đầu vào một lần, lúc phí thấp, thay vì trả lúc cần gửi gấp.

Lúc gom	Mức phí (giả định)	Phí gom
Mạng vắng	2 sat/vB	719 × 2 = 1.438 sat
Mạng đông	50 sat/vB	719 × 50 = 35.950 sat

Nếu không gom mà để tới lúc mạng đông mới tiêu cả 10 khoản (10 vào, 2 ra = 750 vB), phí là 750 × 50 = 37.500 sat. Đã gom từ lúc vắng thì lúc đông chỉ tiêu 1 khoản: 141 × 50 = 7.050 sat. Tổng hai lần là 1.438 + 7.050 = 8.488 sat, ít hơn 37.500 sat.

Gom có cái giá:

• Lộ liên kết. Mọi địa chỉ đầu vào bị gộp vào một giao dịch, người ngoài suy ra chúng cùng một chủ (xem mục quyền riêng tư bên dưới).
• Tốn phí ngay. Nếu bạn không định tiêu số bitcoin đó trong nhiều năm, gom là trả phí trước cho việc chưa cần.
• Không gom khoản lạ. Khoản nhỏ không rõ nguồn có thể là bụi do người khác rải để truy vết.

Bụi (dust) là gì, vì sao khoản quá nhỏ không tiêu được?

Bụi là UTXO nhỏ tới mức phí để tiêu nó gần bằng hoặc vượt chính giá trị của nó. Ví vẫn hiện số dư, nhưng đem tiêu thì lỗ.

Ngoài lý do kinh tế, nút mạng còn có quy tắc chuyển tiếp. Developer.bitcoin.org ghi giao dịch chuẩn không được có đầu ra nhận ít hơn 1/3 số satoshi cần để tiêu nó, tức 546 satoshi với đầu ra P2PKH hoặc P2SH (kiểu địa chỉ cũ bắt đầu bằng 1 hoặc 3) ở mức phí chuyển tiếp mặc định. Ngưỡng cho từng kiểu địa chỉ và chiêu “rải bụi” để truy vết có ở bài dusting attack là gì.

Bụi hay sinh ra khi: rút nhiều lần khoản rất nhỏ, nhận thưởng nhỏ lẻ, hoặc tiền thối còn sót vài trăm satoshi.

Tiền thối lộ gì về quyền riêng tư?

Gộp nhiều UTXO trong một giao dịch cho thấy các địa chỉ đó nhiều khả năng cùng một chủ. Sách trắng Bitcoin (tài liệu gốc Satoshi Nakamoto công bố năm 2008, mục 10) viết: giao dịch nhiều đầu vào “necessarily reveal that their inputs were owned by the same owner” (tất yếu cho thấy các đầu vào thuộc cùng một chủ).

Ở ví dụ trên, ai xem trình khám phá khối (trang web tra cứu giao dịch công khai) cũng thấy hai địa chỉ của UTXO 1 và UTXO 2 bị tiêu cùng nhau. Nếu một trong hai từng nhận tiền rút từ một sàn đã xác minh danh tính, địa chỉ kia cũng bị gắn theo.

Đầu ra tiền thối cũng lộ thông tin. Người phân tích thường đoán: đầu ra số tròn (6.000.000 sat) là của người nhận, đầu ra lẻ (998.960 sat) là tiền thối quay về người gửi. Đoán đúng thì họ lần tiếp được lần tiêu sau của bạn.

Cách giảm lộ:

• Dùng địa chỉ mới cho mỗi lần nhận và cho tiền thối, không dùng lại địa chỉ (khuyến nghị của developer.bitcoin.org).
• Tránh gộp khoản đã gắn danh tính với khoản muốn giữ riêng, ví có chức năng chọn UTXO (coin control) thì dùng. Đây là suy ra từ mục 10 sách trắng nêu trên, không phải nguyên văn tài liệu.

Blockchain bitcoin công khai. Dùng địa chỉ mới chỉ làm việc lần theo khó hơn, không làm giao dịch ẩn danh.

Rút BTC từ sàn, bạn thấy gì trên ví và trình khám phá khối?

Ví tự quản của bạn nhận thêm đúng một UTXO mới ở địa chỉ bạn nhập. Đầu vào của giao dịch là UTXO của các địa chỉ do sàn giữ, không phải của bạn.

Trên trình khám phá khối, giao dịch rút thường trông thế này:

1. Đầu vào: một hoặc nhiều địa chỉ của sàn. Thấy địa chỉ lạ ở phía gửi là bình thường.
2. Đầu ra: địa chỉ của bạn với số BTC bạn rút trừ phí rút, cộng một đầu ra tiền thối về ví sàn. Sàn có thể gộp lệnh rút của nhiều người trong một giao dịch, khi đó có nhiều đầu ra.
3. Trạng thái: chưa xác nhận khi còn trong mempool, rồi số xác nhận tăng dần theo từng khối mới.

Phí rút BTC mà sàn thu do sàn đặt, có thể là khoản cố định, không nhất thiết bằng phí mạng sàn thực trả. Hai khoản này được phân biệt ở bài nạp, rút coin là gì.

Rút nhiều lần khoản nhỏ thì ví bạn có nhiều UTXO nhỏ. Ví dụ minh họa: 5 lần rút 0,002 BTC thay vì 1 lần 0,01 BTC, sau này tiêu hết số đó thì giao dịch nặng thêm 4 × 67,75 = 271 vB. Ở 10 sat/vB là thêm 2.710 sat phí, chưa kể phí rút sàn thu 5 lần.

Ở Việt Nam, chỉ tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép mới được cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa (Nghị quyết 05/2025/NQ-CP Điều 4 khoản 4). Tính đến 31/10/2026, chưa sàn nào được cấp phép. Sàn được cấp phép có cho rút coin ra ví riêng hay không được giải thích ở bài sàn được cấp phép có cho rút coin ra ví riêng không. Hồ sơ đầy đủ của đồng tiền này ở trang bitcoin.