Ordinals, BRC-20, Runes là gì? Token và NFT trên bitcoin

Ordinals là cách đánh số từng satoshi (đơn vị nhỏ nhất của bitcoin) để theo dõi và chuyển riêng từng đơn vị. Dựa trên đó, inscription gắn nội dung như ảnh, chữ lên một satoshi, tạo ra thứ hay gọi là “NFT trên bitcoin”. BRC-20 (tháng 3/2023) và Runes (từ khối 840.000, ngày 20/04/2024) là hai cách tạo token có thể thay thế cho nhau trên bitcoin, theo hai thiết kế khác hẳn nhau.

Cả ba đều không phải bản nâng cấp của Bitcoin, mà là quy ước do một nhóm người dùng đặt ra, đọc bằng phần mềm riêng. Bài giải thích từng thứ, so sánh trong một bảng, vì sao phí bitcoin từng tăng vọt, rủi ro khi giữ trong ví thường và pháp luật Việt Nam nói gì. Bài không hướng dẫn mint và không nêu tên token nào.

Ordinals là gì?

Ordinals (lý thuyết thứ tự) gán cho mỗi satoshi một số thứ tự theo thứ tự được đào, rồi theo dõi satoshi đó qua từng giao dịch.

Tài liệu ordinals định nghĩa đây là “cách đánh số satoshi cho phép theo dõi và chuyển từng sat riêng lẻ”. Satoshi được đánh số theo thứ tự đào ra; khi chuyển, quy tắc vào trước ra trước theo thứ tự đầu vào, đầu ra của giao dịch cho biết satoshi nào đi đâu. Satoshi cuối cùng sẽ được đào mang số 2.099.999.997.689.999, nên tổng cộng có 2.099.999.997.690.000 satoshi (vì đánh số từ 0).

Điểm quan trọng: theo tài liệu, ordinals “không cần token riêng, blockchain khác hay bất kỳ thay đổi nào ở Bitcoin”. Mạng Bitcoin không biết satoshi nào mang số mấy; chỉ phần mềm ord (mã nguồn mở, người đóng góp nhiều nhất là Casey Rodarmor) và các phần mềm tương tự mới đọc ra. Inscription có trên mạng chính từ tháng 12/2022: mã nguồn ord lấy khối 767.430 (14/12/2022 giờ UTC) làm khối đầu tiên quét inscription trên mạng chính, và một giao dịch trong khối này chứa ảnh PNG bọc theo định dạng của ord, kiểm được trên mempool.space.

Inscription là gì?

Inscription là nội dung (ảnh, chữ, âm thanh, mã HTML…) được “khắc” lên một satoshi; dữ liệu nằm hẳn trên blockchain bitcoin.

Tài liệu ordinals mô tả:

• Nơi lưu: nội dung “nằm hoàn toàn trên chuỗi”, trong script chi tiêu kiểu Taproot. Script Taproot ít giới hạn nội dung và được giảm phí phần witness, nên lưu dữ liệu “tương đối rẻ”. Taproot là gì có ở bài địa chỉ bitcoin SegWit, Taproot.
• Cách khắc: hai bước, giao dịch commit tạo đầu ra Taproot cam kết với script chứa nội dung, rồi giao dịch reveal tiết lộ nội dung đó. Nội dung được bọc trong cấu trúc OP_FALSE OP_IF … OP_ENDIF, không làm thay đổi hành vi của script.
• Định dạng: mỗi inscription có kiểu nội dung (MIME type, như ảnh PNG hay văn bản) và phần dữ liệu.
• Gắn vào satoshi nào: mặc định là satoshi đầu tiên của đầu vào giao dịch reveal. Sau đó satoshi này được theo dõi như mọi satoshi khác, có thể chuyển, mua bán, “mất vào phí” hoặc lấy lại.

Tài liệu gọi inscription là “hiện vật số gốc bitcoin, thường được biết đến là NFT”. Khái niệm NFT nói chung, rủi ro thanh khoản, bản quyền có ở bài NFT là gì.

BRC-20 là gì?

BRC-20 là thử nghiệm tạo token có thể thay thế (fungible token) bằng inscription chứa đoạn JSON, do nhà phát triển ẩn danh domo đưa ra tháng 3/2023.

Tài liệu gốc của domo mô tả BRC-20 là “thử nghiệm xem lý thuyết thứ tự có tạo được tính thay thế trên bitcoin không” và là “một chuẩn thử nghiệm cho vui”. Chainlink ghi ngày ra mắt là 09/03/2023. Cách hoạt động:

1. Deploy: khắc một inscription JSON khai báo token, gồm mã ký hiệu 4 ký tự (tick), tổng cung tối đa (max), giới hạn mỗi lần mint (lim).
2. Mint: ai muốn có token thì khắc inscription JSON với lệnh mint và số lượng (amt), trả phí giao dịch bitcoin.
3. Transfer: khắc inscription lệnh chuyển rồi gửi inscription đó cho người nhận.

Quy tắc “ai deploy trước thì có mã ký hiệu”: theo tài liệu, lần deploy đầu tiên của một mã là lần duy nhất được công nhận.

Điều cốt lõi người dùng cần hiểu: Bitcoin chỉ lưu các đoạn JSON, không kiểm chúng. Số dư BRC-20 là kết quả của phần mềm lập chỉ mục (indexer) đọc lại toàn bộ inscription theo quy tắc; Chainlink ghi người dùng “phải tự chạy hoặc tin một indexer ngoài chuỗi”. Chính domo cảnh báo trong tài liệu: “These will be worthless. Use at your own risk” (những thứ này sẽ vô giá trị, tự chịu rủi ro) và khuyên không đưa ra quyết định tài chính dựa trên thiết kế này.

Runes là gì?

Runes là giao thức token có thể thay thế trên bitcoin, ghi dữ liệu vào đầu ra OP_RETURN thay vì dùng inscription; có hiệu lực từ khối 840.000.

Tài liệu ordinals viết Runes cho phép giao dịch bitcoin “khắc (etch), mint và chuyển” các hàng hóa số gốc bitcoin. Thông điệp của Runes gọi là runestone, nằm trong một đầu ra giao dịch có script bắt đầu bằng OP_RETURN rồi OP_13.

• Etch (khắc): tạo một rune mới và cố định các thuộc tính; theo tài liệu, sau đó không ai đổi được, kể cả người tạo.
• Mint: khi đợt mint còn mở, “bất kỳ ai” cũng có thể tạo giao dịch mint để nhận một lượng cố định theo điều kiện đã đặt.
• Chuyển: số dư gắn với đầu ra giao dịch (UTXO) như bitcoin, không cần khắc inscription cho mỗi lần chuyển như BRC-20.

Mốc 840.000 nằm ngay trong mã nguồn ord: chiều cao rune đầu tiên trên mạng chính bằng khoảng halving (210.000 khối) nhân 4, tức 210.000 × 4 = 840.000. Khối này cũng là khối halving lần thứ tư, được đào lúc 07:09 ngày 20/04/2024 giờ Việt Nam theo mempool.space; halving là gì có ở bài halving bitcoin.

Ordinals, BRC-20, Runes khác nhau thế nào?

Inscription là từng món độc nhất; BRC-20 và Runes là token có thể thay thế. BRC-20 dựa trên inscription JSON và indexer, Runes dựa trên OP_RETURN và mô hình UTXO.

Tiêu chí	Inscription (Ordinals)	BRC-20	Runes
Loại tài sản	Độc nhất, kiểu NFT	Token thay thế được	Token thay thế được
Dữ liệu nằm ở	Script Taproot (witness)	Inscription chứa JSON	Đầu ra OP_RETURN
Bắt đầu	Có trên mạng chính từ 12/2022	03/2023 (Chainlink ghi 09/03/2023)	Khối 840.000, 20/04/2024
Ai kiểm số dư	Phần mềm ordinals	Indexer ngoài chuỗi	Phần mềm đọc runestone
Bitcoin có kiểm không	Không	Không	Không

Nguồn: docs.ordinals.com, mã nguồn ord, tài liệu brc-20 của domo, Chainlink, dữ liệu khối trên mempool.space. Đọc 28/10/2026.

Hàng cuối giải thích vì sao cả ba phụ thuộc phần mềm: mạng Bitcoin chỉ thấy giao dịch bitcoin hợp lệ, còn ý nghĩa “đây là token X” do quy ước bên ngoài gán vào.

Vì sao phí bitcoin tăng vọt thời kỳ inscription?

Vì inscription và runestone là dữ liệu nằm trong giao dịch bitcoin, tranh chỗ trong khối với giao dịch chuyển tiền thường; nhu cầu tăng đột ngột thì phí bị đẩy lên.

Số liệu khối 840.000 trên mempool.space (đọc 28/10/2026):

Khối	Tổng phí	Phí trung vị	Số giao dịch
839.999	Khoảng 1,04 BTC	90 sat/vB	2.328
840.000 (rune bắt đầu có hiệu lực)	Khoảng 37,63 BTC	200 sat/vB	3.050

Phần thưởng khối 840.000 là 40,75 BTC, gồm 3,125 BTC trợ cấp khối mới sau halving và khoảng 37,63 BTC phí (40,75 − 3,125 = 37,625). Tức tổng phí của riêng khối này lớn gấp khoảng 12 lần trợ cấp khối (37,63 / 3,125 ≈ 12). Mempool.space không ghi nguyên nhân, nhưng khối này trùng đúng thời điểm rune đầu tiên được phép khắc.

Phí tính theo kích thước ảo (vbyte) của giao dịch và mức chen lấn trong mempool. Khi nhiều người tranh nhau khắc cùng lúc, người chỉ muốn chuyển bitcoin bình thường cũng phải trả phí cao hơn hoặc chờ lâu hơn. Lightning là hướng giảm tải khác: chuyển bitcoin ngoài chuỗi, chỉ mở và đóng kênh mới ghi lên blockchain, xem bài Lightning Network là gì.

Giữ Ordinals, BRC-20, Runes có rủi ro gì?

Rủi ro kỹ thuật lớn nhất là ví không hỗ trợ tiêu mất inscription; rủi ro tài chính là phần lớn token kiểu này không có dòng tiền hay giá trị sử dụng nào, giá chỉ do người mua kế tiếp quyết định.

• Ví không hỗ trợ. Tài liệu ordinals ghi nhận ordinals vào ví không hỗ trợ “không nguy hiểm”, nhưng khi ví đó gửi bitcoin, nó có thể chọn đúng UTXO chứa ordinal làm đầu vào và “gửi mất inscription hoặc tiêu nó vào phí”.
• Phụ thuộc indexer. Với BRC-20, số dư là kết quả tính toán của indexer. Indexer lỗi, đổi quy tắc hoặc không thống nhất với nhau thì số dư bạn thấy có thể khác chỗ khác. Cách chứng minh một kết quả tính toán ngoài chuỗi là đúng bằng toán học, không cần tin bên tính, có ở bài zero knowledge proof là gì.
• Nạp vào sàn. Gửi bitcoin chứa inscription hay rune tới địa chỉ nạp của một sàn không hỗ trợ, sàn có thể chỉ ghi nhận phần bitcoin. Hỏi sàn trước, đừng thử bằng tài sản thật.
• Trang giả mạo. Trang hay ứng dụng nào đòi nhập cụm từ khôi phục, hay đòi ký một giao dịch bạn không hiểu, đều cần nghi ngờ, dù đội lốt đợt mint hay ví hỗ trợ ordinals. Cách nhận biết ở bài phishing là gì.
• Giá trị. Rủi ro của loại token chỉ dựa vào sự chú ý của cộng đồng có ở bài meme coin là gì.

Pháp luật Việt Nam nói gì về Ordinals, BRC-20, Runes?

Văn bản chưa nêu tên Ordinals, BRC-20 hay Runes. Áp dụng theo khung chung: tài sản số, tài sản mã hóa, thuế 0,1% khi bán, mốc 6 tháng và quy định về phát hành.

• Xếp loại chưa rõ. Luật Công nghiệp công nghệ số 71/2025/QH15 Điều 46–47 định nghĩa tài sản số và tài sản mã hóa. Văn bản chưa nêu inscription hay NFT thuộc nhóm nào. Phân tích ở trang NFT có hợp pháp không.
• Thuế khi bán. Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025/QH15 Điều 19 khoản 2 tính thuế 0,1% trên giá chuyển nhượng tài sản số từng lần, lãi hay lỗ đều tính. Khái niệm trong luật thuế là “tài sản số”, rộng hơn tài sản mã hóa.
• Mốc 6 tháng. Nếu được coi là tài sản mã hóa, sau 6 tháng kể từ khi tổ chức đầu tiên được Bộ Tài chính cấp phép, giao dịch không qua tổ chức được cấp phép có thể bị xử lý; cá nhân có thể bị phạt hành chính 15–25 triệu đồng (Nghị quyết 05/2025/NQ-CP Điều 7 khoản 2; Nghị định 284/2026/NĐ-CP Điều 9 khoản 1, Điều 4 khoản 2). Tính đến 28/10/2026 chưa tổ chức nào được cấp phép, xem sàn tài sản mã hóa được cấp phép.
• Tạo token, kêu gọi người khác mint. Theo Nghị quyết 05, tài sản mã hóa phát hành mới phải do doanh nghiệp Việt Nam phát hành, dựa trên tài sản thực (không phải chứng khoán, tiền pháp định), và chỉ chào bán cho nhà đầu tư nước ngoài (Điều 5 khoản 1, 2; Điều 6 khoản 1). Một token tạo ra rồi kêu gọi người Việt mint, mua không thuộc khuôn khổ đó; chi tiết ở trang phát hành token, ICO có hợp pháp không.
• Quảng bá. Chỉ tổ chức được cấp phép mới được quảng cáo, tiếp thị liên quan đến tài sản mã hóa (Nghị quyết 05 Điều 4 khoản 4). Vì vậy Vietnambit chỉ giải thích kỹ thuật, không giới thiệu đợt mint hay token cụ thể.