Tezos (XTZ) là gì, blockchain tự nâng cấp ra sao?

Tezos là blockchain lớp 1 (mạng gốc, tự xác nhận giao dịch, xem layer 1 và layer 2 là gì) có khối đầu tiên tạo ngày 30/06/2018. Điểm khác của Tezos: luật của mạng được sửa bằng bỏ phiếu ngay trên chuỗi, bản mới tự kích hoạt khi được thông qua. Đồng gốc là tez, mã giao dịch XTZ.

Google còn gợi ý “tezos xe đạp”, “tezos ts98” khi gõ tên này. Trang này chỉ nói về mạng blockchain Tezos và đồng XTZ. Số liệu trên chuỗi lấy từ TzKT, một indexer (dịch vụ đọc và sắp xếp dữ liệu chuỗi, xem indexer blockchain là gì), đọc ngày 07/11/2026. VietnamBit không dự báo giá.

Tezos là gì?

Tezos là blockchain dùng bằng chứng cổ phần, có cơ chế tự sửa đổi giao thức gắn sẵn trong luật của chuỗi. Whitepaper đề ngày 02/09/2014, ký tên L.M. Goodman, gọi Tezos là “a generic and self-amending crypto-ledger” (sổ cái mã hóa tổng quát, tự sửa đổi).

Bằng chứng cổ phần (proof of stake) là cách chọn người tạo khối theo số coin họ đặt cọc thay vì sức máy đào, so sánh ở bài PoW và PoS là gì. Whitepaper giải thích lý do làm Tezos: các blockchain trước đó muốn đổi luật phải hard fork, dễ chia rẽ cộng đồng.

Hard fork là thay đổi luật không tương thích ngược, nút không nâng cấp sẽ tách sang chuỗi riêng, xem hard fork là gì. Tezos đưa luôn quy trình đề xuất, bỏ phiếu và kích hoạt bản mới vào giao thức.

Các tổ chức chính quanh dự án:

• Tezos Foundation. Quỹ đặt tại Thụy Sĩ (hồ sơ tòa ghi “Tezos Stiftung, a Swiss foundation”), là bên trả khoản dàn xếp vụ kiện ICO.
• Dynamic Ledger Solutions (DLS). Công ty là bị đơn cùng quỹ trong vụ kiện tập thể ở Mỹ (hồ sơ tòa ghi Dynamic Ledger Solutions, Inc.).
• Nomadic Labs và các nhóm khác. Tài liệu Tezos ghi Nomadic Labs đề xuất bản nâng cấp đầu tiên (Athens, 2/2019). Ai cũng có thể viết đề xuất, nhưng phải được bỏ phiếu thông qua.

XTZ dùng để làm gì?

XTZ dùng để trả phí giao dịch, đặt cọc tạo khối, tính quyền biểu quyết và đặt cọc khi vận hành smart rollup. Tài liệu Tezos ghi tez là đồng gốc “in which transaction fees are paid”.

• Phí giao dịch. Mọi lệnh chuyển, gọi hợp đồng thông minh đều trả phí bằng tez. Hợp đồng thông minh là chương trình tự chạy trên chuỗi, xem hợp đồng thông minh là gì; trên Tezos chúng được dịch về ngôn ngữ gốc Michelson.
• Đặt cọc tạo khối. Baker (người chạy nút tạo khối) phải có ít nhất 6.000 tez “baking power” mới được tạo khối.
• Quyền biểu quyết. Số tez của baker và của người ủy thác cho baker đó quyết định sức nặng lá phiếu khi nâng cấp.
• Smart rollup. Smart rollup là mạng lớp 2 (xử lý giao dịch bên ngoài rồi ghi kết quả về Tezos). Nút gửi cam kết của rollup bị khóa 10.000 tez làm bảo đảm, mất nếu cam kết sai bị bác.

Etherlink là một mạng lớp 2 dựng trên smart rollup của Tezos, tương thích EVM (môi trường chạy hợp đồng của Ethereum, xem EVM là gì). Tài liệu Tezos mô tả Etherlink cho phép chạy ứng dụng viết cho Ethereum trên Tezos.

Tezos tự nâng cấp không cần hard fork nghĩa là gì?

Bản giao thức mới được đề xuất, bỏ phiếu và tự kích hoạt trên chính chuỗi, nên mạng không tách làm hai. Tài liệu Tezos ghi cơ chế này “without the need to hard fork”, cho phép “any user” đề xuất thay đổi.

Quy trình chia 5 kỳ, mỗi kỳ 14 chu kỳ, tức khoảng 14 ngày. Chỉ delegate (tài khoản đăng ký làm baker, nhận ủy thác) được bỏ phiếu.

Kỳ	Diễn ra gì	Điều kiện qua kỳ
1. Đề xuất (Proposal)	Delegate nộp và ủng hộ đề xuất, tối đa 20 đề xuất mỗi delegate	Đề xuất dẫn đầu đạt ngưỡng 5% quyền biểu quyết
2. Thăm dò (Exploration)	Bỏ phiếu Yea (đồng ý), Nay (phản đối) hoặc Pass (bỏ qua) cho đề xuất dẫn đầu	Đủ ngưỡng tham gia, Yea trên 80% của Yea cộng Nay
3. Chờ (Cooldown)	Cộng đồng dựng mạng thử, kiểm bản mới	Tự chuyển kỳ
4. Thông qua (Promotion)	Bỏ phiếu lần cuối	Như kỳ thăm dò
5. Áp dụng (Adoption)	Baker, nhà phát triển cập nhật phần mềm	Hết kỳ, bản mới tự kích hoạt

Nguồn: tài liệu Governance của Tezos (cập nhật 09/04/2025); ngưỡng 5% theo hằng số giao thức trên TzKT. Kiểm 07/11/2026.

Phiếu Pass được tính vào ngưỡng tham gia nhưng không tính vào tỷ lệ 80%. Ngưỡng tham gia thay đổi theo mức tham gia các lần trước; hằng số giao thức Ushuaia đặt khoảng từ 20% đến 70%.

“Không cần hard fork” không có nghĩa là không ai phải làm gì. Kỳ áp dụng tồn tại chính vì baker và nhà phát triển phải chạy phần mềm hỗ trợ bản mới. Khác biệt là việc chuyển đổi được giao thức hẹn giờ sẵn, không phải hẹn nhau ngoài chuỗi.

Ví dụ: bản Ushuaia được thông qua thế nào?

Ushuaia đi hết 5 kỳ từ 20/04 đến 30/06/2026, không phiếu Nay nào. Số liệu theo dữ liệu bỏ phiếu của TzKT (epoch 90, cách TzKT đánh số một vòng bỏ phiếu đủ 5 kỳ):

Kỳ	Thời gian (UTC)	Kết quả
Đề xuất	20/04–04/05/2026	Ushuaia dẫn đầu, 59 delegate ủng hộ
Thăm dò	04/05–18/05/2026	59 Yea, 0 Nay, 15 Pass; ngưỡng 49,94%
Chờ	18/05–01/06/2026	Chạy thử
Thông qua	01/06–15/06/2026	69 Yea, 0 Nay, 19 Pass; ngưỡng 49,18%
Áp dụng	15/06–30/06/2026	Kích hoạt 00:31 UTC ngày 30/06/2026

Kiểm kỳ thông qua bằng quyền biểu quyết TzKT ghi (đơn vị tez): Yea khoảng 218,02 triệu, Pass khoảng 217,85 triệu, tổng quyền biểu quyết khoảng 656,64 triệu.

• Tỷ lệ tham gia: (218,02 + 217,85) ÷ 656,64 ≈ 66,4%, cao hơn ngưỡng 49,18%.
• Tỷ lệ đồng ý: 218,02 ÷ (218,02 + 0) = 100%, cao hơn mức 80%.

Gần một nửa số tez tham gia chọn Pass, tức có mặt cho đủ ngưỡng nhưng không bày tỏ ý kiến (VietnamBit tính từ TzKT).

Không phải đề xuất nào cũng qua. Tài liệu Tezos ghi Brest A (2019) bị bác ở kỳ thăm dò với 0,26% phiếu thuận, và Carthage bản đầu chỉ được 3,5% ở kỳ đề xuất, dưới ngưỡng 5%. Kỳ đề xuất số 186 mở từ 04/11/2026 tới 18/11/2026, đến ngày 07/11/2026 chưa có đề xuất nào; ba kỳ trước đó (từ 23/09/2026) cũng kết thúc không có đề xuất.

Tezos đã nâng cấp những gì?

Từ 2019 tới 2026, mạng đã thay 21 bản giao thức có tên, mỗi bản được bỏ phiếu thông qua. Bảng dưới chọn các bản đổi những thông số người dùng thấy rõ.

Bản	Kích hoạt	Thay đổi chính	Thời gian khối
Athens	5/2019	Bản nâng cấp đầu tiên, hạ mức tạo khối từ 10.000 xuống 8.000 tez	60 giây
Granada	8/2021	Đồng thuận Emmy*, giảm gas (đơn vị đo công tính toán, xem phí gas) của hợp đồng 3–6 lần	30 giây
Ithaca	4/2022	Đồng thuận Tenderbake, mức tạo khối còn 6.000 tez	30 giây
Mumbai	3/2023	Bật smart rollup	15 giây
Paris	05/06/2024	Data Availability Layer, adaptive issuance, staking mới	10 giây
Quebec	20/01/2025	Giới hạn phát hành tối đa thay đổi theo tỷ lệ stake	8 giây
Rio	01/05/2025	Mỗi chu kỳ còn khoảng 1 ngày	8 giây
Tallinn	24/01/2026	Mọi baker xác nhận mọi khối (khi đủ điều kiện)	6 giây
Ushuaia	30/06/2026	Băng thông Data Availability Layer lên 10 MB/s	6 giây

Nguồn: tài liệu History of amendments của Tezos; thời gian khối theo hằng số từng giao thức trên TzKT. Kiểm 07/11/2026.

Data Availability Layer (lớp lưu dữ liệu tạm cho mạng lớp 2) giúp smart rollup gửi nhiều dữ liệu hơn mà không làm nặng khối lớp 1. Tenderbake là thuật toán đồng thuận mới, tài liệu Tezos mô tả là mang lại “fast deterministic finality”: khối đã được xác nhận được coi là chung cuộc sau thời gian ngắn, xác định trước.

TzKT liệt kê 22 phiên bản giao thức từ Athens tới Ushuaia vì Paris có bản sửa Paris C (25/06/2024). Danh sách 21 bản có tên ở trên theo tài liệu Tezos.

Liquid proof of stake: baker, stake và ủy thác khác nhau thế nào?

Baker tạo khối; người không chạy nút có thể ủy thác hoặc stake tez cho một baker, với mức khóa và rủi ro khác nhau. Cách làm này được gọi là liquid proof of stake: người giữ coin không phải chạy máy vẫn góp vào an ninh mạng.

Staking nói chung là khóa hoặc gán coin để tham gia xác nhận khối, xem staking là gì. Trên Tezos, tài liệu so sánh hai cách như sau:

Mục	Stake với baker	Ủy thác (delegate)
Góp vào baking power	100%	33%
Góp vào quyền biểu quyết	100%	100%
Tez có bị khóa	Có	Không
Thời gian chờ mở khóa	Vài ngày	Không
Bị slashing khi baker vi phạm	Có	Không
Ai trả thưởng	Giao thức trả thẳng	Baker tự gửi, giao thức không bảo đảm

Nguồn: tài liệu Bakers của Tezos (cập nhật 09/04/2025). Kiểm 07/11/2026.

Slashing là phạt trừ một phần coin đặt cọc khi người xác nhận vi phạm luật, xem slashing. Tài liệu Tezos nêu ví dụ vi phạm: tạo hoặc xác nhận hai khối khác nhau ở cùng một độ cao.

Bản Rio ghi thời gian mở khóa sau khi rút stake là 4 ngày. Bảng tài liệu Bakers viết “2 cycles”, có vẻ chưa cập nhật theo Rio; VietnamBit ghi chung là vài ngày.

Theo TzKT ngày 07/11/2026, mạng có 200 baker đang hoạt động, 3.302 tài khoản stake và 140.623 tài khoản ủy thác. Thưởng không cố định: mức phát hành thay đổi theo tỷ lệ tez được stake (mục dưới).

Nguồn cung XTZ có giới hạn không?

Không. XTZ không có tổng cung tối đa: mỗi chu kỳ giao thức phát hành thêm tez làm thưởng cho baker và người stake. Từ bản Paris, mức phát hành do cơ chế adaptive issuance (phát hành thích ứng) tự điều chỉnh.

Mốc	Tổng cung (tez)	Nguồn
Khởi tạo, 30/06/2018	Khoảng 764.318.598	TzKT
07/11/2025	Khoảng 1.084.583.985	TzKT, số theo ngày
07/11/2026	Khoảng 1.120.747.150	TzKT, đọc 05:38 UTC

Phép tính (VietnamBit):

• So với lúc khởi tạo: 1.120.747.150 − 764.318.598 = 356.428.552 tez; chia 764.318.598 được khoảng 46,6%.
• Trong 12 tháng gần nhất (07/11/2025 tới 06/11/2026 theo số theo ngày của TzKT): tăng khoảng 36,15 triệu tez, tức khoảng 3,3%.

TzKT tính tổng cung gồm cả tez bị khóa, tez đang stake và tez của người góp vốn chưa kích hoạt. TzKT cũng ghi khoảng 2,33 triệu tez đã bị đốt và khoảng 0,55 triệu tez gửi tới địa chỉ rỗng (coi như đốt), đã trừ trong tổng cung.

Adaptive issuance điều chỉnh thế nào?

Giao thức nhắm tỷ lệ 50% tổng cung được stake: stake ít thì phát hành nhiều hơn để kéo người tham gia, stake nhiều thì giảm. Tài liệu Octez ghi mục tiêu “set at 50% starting in the Paris protocol”.

Từ Quebec, mức phát hành tối đa phụ thuộc tỷ lệ stake. Bảng mẫu trong tài liệu Octez:

Tỷ lệ tez được stake	Mức phát hành tối đa mỗi năm (xấp xỉ)
5% trở xuống	10%
20%	5,6%
30%	3%
40%	1,5%
50% trở lên	1%

Ngày 07/11/2026, TzKT ghi khoảng 350,56 triệu tez đang stake (của baker và người stake với baker), bằng khoảng 31,3% tổng cung (VietnamBit tính). Mức tối thiểu theo tài liệu là 0,25% mỗi năm sau giai đoạn chuyển tiếp. Cơ chế phát hành ảnh hưởng thế nào tới người không stake có ở bài tokenomics là gì.

Lúc khởi tạo, tez được chia ra sao?

Khoảng 79,6% tez lúc khởi tạo dành cho người góp vốn ICO, phần còn lại khoảng 20,4% được tạo sẵn cho các tài khoản khởi đầu. Số liệu theo TzKT ở khối số 2:

• Dành cho người góp vốn (commitments, phải tự kích hoạt): khoảng 608.298.376 tez.
• Tạo sẵn khi khởi động chuỗi (bootstrapped): khoảng 156.020.222 tez.

Đến 07/11/2026, người góp vốn mới kích hoạt khoảng 588.356.306 tez. Khoảng 19,94 triệu tez vẫn chưa ai nhận (VietnamBit tính: 608.298.376 − 588.356.306). TzKT không ghi tên chủ các tài khoản tạo sẵn; VietnamBit chưa đọc tài liệu chính thức nào chia nhỏ phần này.

Vụ ICO 2017 và vụ kiện tập thể ở Mỹ kết thúc ra sao?

Đây là vụ dân sự. Vụ kiện kết thúc bằng dàn xếp 25 triệu USD do Tezos Foundation trả, bị đơn không thừa nhận sai phạm. ICO (initial coin offering) là bán token cho công chúng để gọi vốn, xem ICO, IDO, IEO là gì.

Theo lệnh của tòa liên bang Bắc California ngày 07/08/2018, đợt gây quỹ bắt đầu ngày 01/07/2017 và thu “the market equivalent of approximately $232 million in Bitcoin and Ethereum”. Bản dàn xếp ghi khoảng thời gian góp vốn là 01/07 đến 13/07/2017; bị đơn gọi đây là “fundraiser”, nguyên đơn gọi là ICO.

Ngày	Diễn biến	Văn bản
25/10/2017	Đơn kiện tập thể đầu tiên nộp ở tòa bang California (San Francisco)	Bản dàn xếp, mục bối cảnh
26/11/2017	Đơn kiện đầu tiên ở tòa liên bang Bắc California, sau gộp thành vụ 17-cv-06779	Bản dàn xếp, mục bối cảnh
07/08/2018	Tòa bác yêu cầu bác đơn của DLS và Tezos Foundation; chấp nhận yêu cầu của hai bị đơn khác	Lệnh số 148
20/03/2020	Nộp bản dàn xếp 25 triệu USD, gộp cả vụ ở tòa bang California	Văn bản số 246-1
28/08/2020	Tòa ra phán quyết cuối, phê duyệt dàn xếp, các yêu cầu bị bác vĩnh viễn	Phán quyết số 263
30/03/2022	Tòa cho chia quỹ dàn xếp, không nhận yêu cầu mới sau ngày này	Lệnh số 284

Nguyên đơn cáo buộc token Tezos được chào bán mà không đăng ký với SEC (Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ, xem SEC và CFTC là gì), trái Luật Chứng khoán Mỹ năm 1933. Bản dàn xếp ghi bị đơn “have denied, and continue to deny” mọi cáo buộc, và dàn xếp không phải là “admission or finding of any fault, liability, wrongdoing”. Vì vậy tòa không kết luận XTZ có phải chứng khoán hay không.

Lệnh số 262 của tòa cùng ngày 28/08/2020 cho luật sư phía nguyên đơn hưởng một phần ba quỹ dàn xếp, tức 8.333.333,33 USD, cộng 203.017,93 USD chi phí. Phần còn lại, sau chi phí quản lý, chia cho người góp vốn đã nộp yêu cầu hợp lệ.

Tezos tài trợ Manchester United từ năm nào?

Từ tháng 2/2022, Tezos tài trợ áo tập Manchester United; theo báo thể thao, hợp đồng hết hạn cuối tháng 6/2025. Vì vậy người hâm mộ MU ở Việt Nam hay thấy logo Tezos trên áo tập giai đoạn 2022–2025. Câu lạc bộ công bố hợp đồng ngày 10/02/2022.

Thông báo của câu lạc bộ gọi đây là “a landmark multi-year partnership”, logo Tezos in trên áo tập của cả đội nam và đội nữ. Đội một mặc áo tập mới lần đầu trước trận gặp Southampton. Thỏa thuận còn gồm các trải nghiệm cho người hâm mộ dựng trên chuỗi Tezos và cam kết quyên góp định kỳ cho Manchester United Foundation.

Câu lạc bộ không công bố giá trị hợp đồng. Báo chí ghi các con số khác nhau; The Sponsor (03/07/2025) viết hợp đồng “£24 million-a-year” và “expired at the end of June”. VietnamBit chưa thấy thông báo chính thức nào của Manchester United hay Tezos về việc kết thúc hợp đồng.

Logo trên áo tập là hợp đồng quảng cáo giữa câu lạc bộ và nhà tài trợ, không nói gì về giá trị hay rủi ro của đồng coin.

Rủi ro khi giữ XTZ là gì?

Rủi ro chính: nguồn cung không có trần, quyền biểu quyết dồn vào ít baker, tez đang stake có thể bị slashing.

Rủi ro	Nội dung	Nguồn
Lạm phát	Không có trần; tổng cung tăng khoảng 46,6% từ lúc khởi tạo, khoảng 3,3% trong 12 tháng gần nhất	TzKT, VietnamBit tính
Tập trung quyền biểu quyết	4 baker lớn nhất nắm khoảng 42,3% quyền biểu quyết; 4 baker mang tên Tezos Foundation nắm khoảng 14,5%	TzKT, 07/11/2026
Slashing	Tez đang stake có thể bị trừ khi baker vi phạm	Tài liệu Bakers
Nhiều phiếu Pass	Ở kỳ thông qua Ushuaia, gần nửa số tez tham gia chọn Pass (có mặt nhưng không bày tỏ ý kiến)	TzKT, VietnamBit tính
Phụ thuộc nhóm phát triển	Tài liệu dẫn bài công bố của Nomadic Labs cho phần lớn các bản nâng cấp	Tài liệu History of amendments

Phép tính tập trung: tổng quyền biểu quyết của 4 baker lớn nhất khoảng 282,56 triệu tez, chia tổng quyền biểu quyết toàn mạng khoảng 667,64 triệu tez được khoảng 42,3%. Hai trong bốn baker này được TzKT gắn nhãn là baker của sàn giao dịch nước ngoài.

Rủi ro ví và lừa đảo giống các đồng khác: ai có cụm từ khôi phục là có toàn quyền với tez trong ví. Tra giao dịch, địa chỉ bằng block explorer (trang tra cứu dữ liệu chuỗi, xem block explorer là gì) thay vì tin ảnh chụp màn hình.

Tezos ở Việt Nam có gì cần lưu ý?

Theo cách đọc của VietnamBit, XTZ là tài sản mã hóa theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP; Tezos Foundation không phải tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép. Sàn được cấp phép có niêm yết XTZ hay không: Chưa công bố. Tính đến 07/11/2026, chưa sàn nào được cấp phép.

Tài sản nào được niêm yết do từng sàn quyết định sau khi có giấy phép, chi tiết ở sàn được cấp phép niêm yết tài sản nào.

• Thuế khi bán. Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025/QH15 đánh 0,1% trên giá chuyển nhượng mỗi lần bán, lãi hay lỗ đều tính. Ví dụ bán XTZ được 20 triệu đồng thì thuế là 20.000.000 × 0,1% = 20.000 đồng (Điều 19 khoản 2).
• Mua bán ngoài tổ chức được cấp phép. Sau 6 tháng kể từ khi có giấy phép đầu tiên, cá nhân giao dịch tài sản mã hóa ngoài tổ chức được cấp phép có thể bị phạt 15–25 triệu đồng (Nghị định 284/2026/NĐ-CP Điều 9 khoản 1, Điều 4 khoản 2). Mốc này tính từ ngày nào ở trang lịch cấp phép.
• Không dùng để thanh toán. Theo định nghĩa ở Nghị định 52/2024/NĐ-CP, tài sản mã hóa không thuộc phương tiện thanh toán hợp pháp. Nghị quyết 05 ghi tài sản mã hóa dùng “cho mục đích trao đổi hoặc đầu tư”.

Một đợt gây quỹ kiểu Tezos năm 2017 khó khớp khung của Nghị quyết 05 (VietnamBit đọc). Nghị quyết chỉ cho doanh nghiệp Việt Nam phát hành tài sản mã hóa dựa trên tài sản thực, không gồm chứng khoán và tiền pháp định. Tài sản đó chỉ được chào bán cho nhà đầu tư nước ngoài (Điều 5 khoản 1, 2; Điều 6 khoản 1).

Nghị quyết 05 không định nghĩa “giao dịch”, nên chưa nói rõ ủy thác hay stake tez cho một baker có bị coi là giao dịch hay không.