Hard fork, soft fork là gì? Khác nhau thế nào

Hard fork là một thay đổi quy tắc của blockchain mà phần mềm phiên bản cũ không chấp nhận: khối tạo theo quy tắc mới bị nút chưa nâng cấp coi là không hợp lệ, nên mọi nút phải cập nhật. Soft fork ngược lại, chỉ siết quy tắc chặt hơn, nút cũ vẫn chấp nhận khối mới. Khi cả mạng đồng ý, hard fork chỉ là một lần nâng cấp; khi cộng đồng chia rẽ và cả hai phe tiếp tục chạy, blockchain tách làm hai, như Ethereum và Ethereum Classic năm 2016, bitcoin và Bitcoin Cash năm 2017.

Bài này giải thích hai khái niệm bằng định nghĩa của chính các nhà phát triển bitcoin, so sánh trong một bảng, đi qua các lần fork có thật kèm số khối, và nói rõ người giữ coin cần để ý gì. Kiểm chứng ngày 27/10/2026.

Fork trong blockchain là gì?

Fork (phân nhánh) xảy ra khi các nút trong mạng không còn đồng ý về cùng một bộ quy tắc, nên chuỗi khối có thể rẽ thành hai nhánh. Mỗi nút (node) là một máy chạy phần mềm của mạng, tự kiểm tra từng khối theo quy tắc đồng thuận rồi mới chấp nhận. Khi một nhóm nút đổi quy tắc còn nhóm khác thì không, hai nhóm có thể nhìn thấy hai lịch sử khác nhau. Vai trò của nút được giải thích ở bài node, validator là gì.

Đề xuất BIP 99 của bitcoin phân biệt rõ hai nghĩa của chữ fork:

• Fork phần mềm: sao chép mã nguồn để làm dự án khác, không cần xin phép (vì là phần mềm tự do). Litecoin ra đời năm 2011 từ mã nguồn bitcoin theo nghĩa này, nhưng là chuỗi mới từ khối đầu tiên, không tách ra từ chuỗi bitcoin đang chạy.
• Fork đồng thuận (consensus fork): các nút thực thi quy tắc khác nhau, có thể cố ý hoặc do lỗi. Hard fork và soft fork là hai loại của nghĩa này.

Hard fork và soft fork khác nhau thế nào?

Soft fork thu hẹp những gì được coi là hợp lệ; hard fork mở rộng hoặc đổi nó. Định nghĩa trong BIP 99: soft fork là khi mọi thứ trước đây không hợp lệ vẫn không hợp lệ, còn một số khối trước đây hợp lệ trở thành không hợp lệ, và “đa số sức đào” có thể áp quy tắc mới. Hard fork là thay đổi làm cho những khối trước đây không hợp lệ trở thành hợp lệ, và “đòi hỏi mọi người dùng nâng cấp”.

Tiêu chí	Soft fork	Hard fork
Quy tắc mới	Chặt hơn quy tắc cũ	Nới ra hoặc khác hẳn
Nút chưa nâng cấp	Vẫn chấp nhận khối mới, vẫn theo được chuỗi	Từ chối khối mới, bị tách khỏi mạng
Ai phải nâng cấp	Đủ đa số người tạo khối	Toàn bộ nút muốn ở lại chuỗi mới
Có thể tách thành hai chuỗi lâu dài	Hiếm, chỉ khi đa số không ủng hộ	Có, nếu một phe không chịu nâng cấp
Ví dụ	SegWit (2017), Taproot (2021) trên bitcoin	DAO fork (2016), Bitcoin Cash (2017), các bản nâng cấp Ethereum

Hard fork có phải lúc nào cũng tạo ra coin mới?

Không. Phần lớn hard fork là nâng cấp có kế hoạch mà cả mạng cùng làm, nên không có chuỗi thứ hai và không có coin mới. ethereum.org gọi fork là các thay đổi quy tắc của giao thức, “thường bao gồm các nâng cấp kỹ thuật có kế hoạch”, và ghi phần mềm Ethereum “phải cập nhật” để theo quy tắc mới. Các bản nâng cấp gần đây theo ethereum.org:

Bản nâng cấp	Ngày (UTC)	Khối
Paris (The Merge, chuyển sang PoS)	15/09/2022	15.537.394
Shapella (cho rút ETH đã stake)	12/04/2023	17.034.870
Dencun	13/03/2024	19.426.587
Pectra	07/05/2025	22.431.084
Fusaka	03/12/2025	23.935.694

Bảng theo trang ethereum.org cập nhật ngày 26/06/2026, đối chiếu 27/10/2026. Sau Fusaka có hai lần fork nhỏ chỉ đổi thông số dữ liệu blob theo lịch Ethereum Foundation công bố (09/12/2025 và 07/01/2026). Bản tiếp theo, Glamsterdam, đã chạy trên mạng thử Sepolia từ 06/10/2026; tính đến 27/10/2026 chưa có ngày lên mạng chính. Nút nào không cập nhật trước mốc kích hoạt sẽ bị tách khỏi mạng, nhưng vì hầu như ai cũng cập nhật, chuỗi cũ không còn ai duy trì. Chuyển từ đào sang đặt cọc ở bản Paris được giải thích ở bài PoW và PoS.

Bitcoin Cash cũng nâng cấp theo kiểu này: mỗi lần nâng cấp định kỳ của BCH là một hard fork, nút không cập nhật sẽ bị tách khỏi mạng.

Chuỗi mới chỉ xuất hiện khi hard fork gây tranh cãi: một phe kiên quyết giữ quy tắc cũ (hoặc theo một quy tắc khác) và vẫn có đủ người đào hoặc người xác thực để chạy tiếp.

Ethereum và Ethereum Classic tách ra thế nào năm 2016?

Ethereum hard fork ở khối 1.920.000 lúc 13:20:40 UTC ngày 20/07/2016 để chuyển tiền bị hack khỏi hợp đồng The DAO; những người phản đối việc sửa lịch sử tiếp tục chạy chuỗi cũ, nay là Ethereum Classic. Theo ethereum.org, một hợp đồng không an toàn đã bị rút hơn 3,6 triệu ETH. Bản fork chuyển tiền của The DAO, gồm cả phần bị rút, sang một hợp đồng mới chỉ có một chức năng là rút tiền: người giữ token DAO được rút 1 ETH cho mỗi 100 token DAO. Quyết định fork đạt hơn 85% số phiếu.

Phe phản đối cho rằng lỗi nằm ở hợp đồng chứ không ở giao thức, nên không được sửa lịch sử chuỗi. Vì hai chuỗi chung lịch sử đến hết khối 1.920.000, ai giữ ETH trước thời điểm đó thì có thêm số ETC bằng đúng số đó. Bài thông báo của Ethereum Foundation ngày 20/07/2016 còn nhắc người muốn đi theo chuỗi không fork đề phòng tấn công phát lại giao dịch (replay): một giao dịch đã ký trên chuỗi này có thể bị phát lại trên chuỗi kia vì lúc đó hai chuỗi chấp nhận cùng định dạng. Chi tiết về chuỗi Classic có ở hồ sơ Ethereum Classic; hồ sơ chuỗi chính ở trang Ethereum.

Bitcoin Cash tách khỏi bitcoin thế nào năm 2017?

Bitcoin Cash tách khỏi bitcoin ngày 01/08/2017 sau khối 478.558; từ khối 478.559 hai chuỗi chạy độc lập. Nhóm tạo ra Bitcoin Cash muốn tăng kích thước khối để chứa nhiều giao dịch hơn, phí rẻ hơn. Phe còn lại chọn giữ giới hạn khối và kích hoạt SegWit bằng soft fork vài tuần sau đó.

Khác với vụ ETH và ETC, Bitcoin Cash bắt buộc một kiểu chữ ký riêng (SIGHASH_FORKID) ngay từ bản tách chuỗi, để giao dịch trên chuỗi này không bị phát lại trên chuỗi kia. Nhờ vậy hai chuỗi tách bạch ngay từ đầu, người dùng ít bị mất tiền vì một lệnh chuyển bị lặp lại ở chuỗi kia. Lịch sử, cơ chế và rủi ro của BCH có ở hồ sơ Bitcoin Cash.

Soft fork bitcoin: SegWit và Taproot

Bitcoin thường thay đổi bằng soft fork, vì cách này không bắt mọi người nâng cấp cùng lúc và ít nguy cơ tách chuỗi.

Soft fork	Kích hoạt ở khối	Thời điểm (UTC)	Thay đổi chính
SegWit (BIP 141)	481.824	24/08/2017	Tách dữ liệu chữ ký ra khỏi phần giao dịch, sửa lỗi thay đổi mã giao dịch
Taproot (BIP 341)	709.632	14/11/2021	Chữ ký Schnorr và kịch bản mới, nhằm riêng tư và hiệu quả hơn

Độ cao khối lấy từ mã nguồn Bitcoin Core và BIP 341; thời điểm là dấu thời gian của khối trên mempool.space. Với Taproot, BIP 341 hạ ngưỡng báo hiệu ủng hộ của thợ đào từ 95% xuống 90% số khối trong một chu kỳ (1.815 khối thay vì 1.916). Ví và nút cũ vẫn chạy bình thường sau cả hai lần, chỉ không dùng được tính năng mới. Các kiểu địa chỉ ví mà hai bản nâng cấp này tạo ra được so sánh ở bài về địa chỉ Legacy, SegWit, Taproot.

Fork ngoài ý muốn có xảy ra không?

Có, và đó là lý do các nhà phát triển rất thận trọng với mọi thay đổi quy tắc. Theo BIP 50, tháng 3/2013 một khối có nhiều đầu vào giao dịch hơn mọi khối trước đó được tạo ra. Bitcoin 0.8 xử lý được, nhưng một số nút phiên bản cũ hơn từ chối vì giới hạn của cơ sở dữ liệu, khiến chuỗi tách ngoài ý muốn; nhánh của bản 0.8 lúc đó có khoảng 60% sức đào.

Để đưa mạng về một chuỗi, hai bể đào BTCGuild và Slush hạ phần mềm về bản 0.7, dù việc này làm họ mất một khoản đáng kể. Trong lúc tách có ít nhất một vụ chi tiêu kép lớn, do một người thử nghiệm chứ không nhằm lấy tiền. Bài học cho người dùng: khi mạng có sự cố tách chuỗi, giao dịch “đã xác nhận” chưa chắc đã an toàn; các sàn khi đó tạm dừng nạp tiền là có lý do.

Người giữ coin cần để ý gì khi có hard fork?

Với nâng cấp bình thường, người giữ coin trên ví tự quản thường không phải làm gì. Với hard fork tách chuỗi, việc quan trọng nhất là không vội chuyển tiền và không đưa khóa riêng cho ai.

• Coin trên chuỗi mới nằm ở cùng khóa riêng. Vì hai chuỗi chung lịch sử đến lúc tách, số dư cũ hiện ở cả hai chuỗi. Không cần “đăng ký nhận”, không cần gửi coin đi đâu.
• Không đưa cụm từ khôi phục cho trang “nhận coin fork”. Trang hay ứng dụng đòi cụm từ khôi phục hoặc khóa riêng tư của ví chứa coin gốc để “tách” hay “claim” coin mới là cách lấy cả hai phần. Nếu muốn tự lấy coin fork, việc thường làm là chuyển coin gốc sang ví mới trước, rồi mới xử lý khóa của ví cũ.
• Cẩn thận phát lại giao dịch. Nếu chuỗi mới không có bảo vệ chống phát lại như ETH và ETC lúc đầu, một lệnh chuyển trên chuỗi này có thể bị dùng lại trên chuỗi kia.
• Sàn tự quyết có ghi nhận coin fork hay không. Tài sản để trên sàn thì sàn giữ khóa; sàn có chia coin mới cho khách hay không, khi nào, là quyết định riêng của từng sàn. Theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP Điều 15 khoản 2 điểm k, tổ chức được cấp phép tự lựa chọn tài sản mã hóa đưa vào giao dịch và báo cáo cơ quan quản lý. Tính đến 28/10/2026 chưa tổ chức nào được Bộ Tài chính cấp phép.
• “Hard fork” trong quảng cáo dự án. Lời mời “dự án sắp hard fork, mua trước để nhận coin mới gấp nhiều lần” là lời hứa lợi nhuận, không phải thông tin kỹ thuật. Các chiêu “chuyển đổi token, swap gấp kẻo mất” quanh sự kiện chuyển chuỗi được nói ở bài mainnet, testnet là gì.

Về thuế: Vietnambit chưa thấy văn bản thuế nào nhắc riêng coin nhận từ fork. Khi bán tài sản mã hóa lấy tiền, thuế là 0,1% trên giá chuyển nhượng của từng lần bán (Luật Thuế TNCN 109/2025/QH15 Điều 19 khoản 2); trường hợp nhận tài sản không mất tiền như airdrop được phân tích ở trang nhận airdrop, staking có phải nộp thuế không.