ZKsync (ZK) là gì, layer 2 ZK rollup này hoạt động ra sao?

ZKsync là mạng lớp 2 (layer 2) của Ethereum do công ty Matter Labs phát triển. Mạng gom nhiều giao dịch lại xử lý bên ngoài Ethereum, rồi gửi lên Ethereum một bằng chứng toán học cho thấy kết quả là đúng, cách làm gọi là ZK rollup. Bản đang chạy là ZKsync Era, mở cho mọi người dùng từ ngày 24/3/2023.

ZK là token quản trị của hệ sinh thái, ra mắt tháng 6/2024 kèm một đợt airdrop lớn. Phí giao dịch trên mạng vẫn trả bằng ETH.

ZKsync là gì, ZK dùng để làm gì?

ZKsync Era là một ZK rollup trên Ethereum, còn ZK là token để bỏ phiếu quản trị, không phải token trả phí gas. Bảng dưới tóm tắt thông số chính theo tài liệu dự án và L2BEAT, trang theo dõi độc lập các mạng lớp 2:

Thông số	Giá trị	Nguồn
Đơn vị phát triển	Matter Labs	Cointelegraph, 5/11/2025
Mở cho người dùng	24/3/2023 (trước đó một tháng chỉ mở cho nhà phát triển)	ZK Nation, CoinDesk
Token trả phí gas	ETH	L2BEAT
Token quản trị	ZK, trần 21.000.000.000	ZK Nation
Mức độ phi tập trung	Stage 0	L2BEAT, đọc 29/10/2026

Matter Labs còn có một mạng cũ hơn là ZKsync Lite. Tài liệu airdrop ghi tài sản trên ZKsync Lite không được tính khi chia ZK. Tài liệu ZK Nation mô tả quản trị gồm ba nhóm: Token Assembly (người giữ ZK và người được ủy quyền bỏ phiếu), Hội đồng bảo mật (Security Council) và nhóm Guardians. Người giữ ZK bỏ phiếu trực tiếp hoặc ủy quyền cho người khác bỏ phiếu thay.

Cách hai lớp mạng chia việc với nhau được giải thích ở bài layer 1 và layer 2. Nguyên lý bằng chứng không tiết lộ thông tin ở bài zero-knowledge proof là gì.

ZKsync hoạt động thế nào?

Giao dịch được thực hiện trên ZKsync, dữ liệu thay đổi trạng thái và bằng chứng hợp lệ được gửi lên Ethereum. Ethereum chỉ kiểm bằng chứng chứ không chạy lại từng giao dịch. Theo L2BEAT, ZKsync Era dùng kết hợp bằng chứng STARK và SNARK, và đăng toàn bộ dữ liệu cần để dựng lại trạng thái lên Ethereum dưới dạng blob.

L2BEAT xếp ZKsync Era ở Stage 0, mức thấp nhất trong thang ba bậc của trang này. Ba điểm L2BEAT nêu (đọc 29/10/2026):

• Bộ sắp xếp giao dịch tập trung. Người dùng gửi được giao dịch vào hàng đợi trên Ethereum nhưng không ép được bên vận hành đưa vào khối. Bên vận hành không bỏ qua chọn lọc được giao dịch nhưng có thể dừng xử lý cả hàng đợi.
• Nâng cấp không có cửa sổ rút ra. Nâng cấp thông thường có độ trễ 5 đến 9 ngày, nhưng đường nâng cấp khẩn cấp (cần cùng lúc Hội đồng bảo mật 6 trên 8, Guardians 5 trên 8 và ví đa chữ ký của ZK Foundation 3 trên 6) không có độ trễ, nên người dùng không có thời gian rút tài sản trước một nâng cấp mình không muốn.
• Hội đồng bảo mật. Cần 4 trên 8 thành viên để duyệt nâng cấp. Hội đồng có thể tự đóng băng hệ thống nhưng không tự nâng cấp một mình.

Stage 0 không có nghĩa là mạng đã gặp sự cố. Đó là đánh giá mức người dùng còn phụ thuộc vào bên vận hành. Starknet, một ZK rollup khác, được phân tích theo cùng cách ở hồ sơ Starknet.

Nguồn cung và lịch mở khóa ZK

Trần nguồn cung là 21 tỷ ZK, chia năm nhóm. Phần nhà đầu tư và đội ngũ mở khóa dần đến tháng 6/2028. Theo trang ZK Token của ZK Nation (số nhà đầu tư và đội ngũ được tính lại tháng 6/2025):

Nhóm	Số ZK	Tỷ lệ	Ghi chú
Token Assembly	6.146.000.700	29,27%	Phân bổ qua đề xuất quản trị
Sáng kiến hệ sinh thái	4.179.000.000	19,90%	ZKsync Foundation quản lý
Nhà đầu tư, cố vấn	4.154.642.006	19,78%	Khóa cứng 1 năm, mở trong 4 năm
Airdrop	3.675.000.000	17,50%	Một lần, không khóa
Đội ngũ Matter Labs	2.845.357.294	13,55%	Khóa cứng 1 năm, mở trong 4 năm

Lịch mở khóa của nhà đầu tư và đội ngũ chạy từ tháng 6/2024 đến tháng 6/2028. Tháng 6/2025, sau một năm khóa cứng, 3,6% tổng cung được mở. Từ đó mỗi tháng mở tối đa 0,8% tổng cung đến hết lịch. Tính trên trần 21 tỷ, 0,8% là khoảng 168 triệu ZK mỗi tháng (VietnamBit tính: 21.000.000.000 × 0,8% = 168.000.000). Cách đọc tác động của lịch mở khóa có ở bài token unlock là gì.

Hai điểm khác với nhiều token khác:

• Token không được đúc hết từ đầu. ZKsync dùng các hợp đồng đúc có giới hạn (capped minter): mỗi hợp đồng chỉ được đúc tới một mức trần, khi cần mới đúc. Vì vậy tổng cung hiển thị trên trình duyệt khối thấp hơn trần 21 tỷ.
• Trần vẫn có thể nâng. Bảng thông số ghi nguồn cung “có thể tăng qua một nâng cấp quản trị giao thức”.

Ngày 5/11/2025, Alex Gluchowski, CEO Matter Labs, đăng đề xuất trên diễn đàn ZKsync để ZK nhận giá trị từ phí giao thức và từ phí cấp phép phần mềm cho doanh nghiệp, đưa vào một hệ thống do quản trị điều khiển để mua lại ZK trên thị trường, thưởng staking, đốt token và cấp vốn hệ sinh thái. Cointelegraph (5/11/2025) ghi rõ đây là đề xuất, lộ trình chưa rõ.

Vụ lộ khóa quản trị airdrop tháng 4/2025 diễn ra thế nào?

Khóa riêng của tài khoản quản trị ba hợp đồng phân phối airdrop bị lộ. Kẻ tấn công dùng quyền đó đúc khoảng 111 triệu ZK chưa ai nhận, rồi trả lại sau khi ZKsync đưa ra thỏa thuận tiền thưởng 10%. Diễn biến theo thông báo của ZKsync trên diễn đàn ZK Nation và báo chí:

Ngày	Diễn biến	Nguồn
15/4/2025	ZKsync công bố sự cố “do một khóa bị lộ”, giới hạn ở ba hợp đồng phân phối Merkle của đợt ra mắt ZK tháng 6/2024. Kẻ tấn công gọi hàm sweepUnclaimed() và đúc khoảng 111 triệu ZK chưa ai nhận	Diễn đàn ZK Nation
15/4/2025	ZK giảm khoảng 20% lúc 13:50 UTC; số ZK bị chiếm trị giá khoảng 5 triệu USD	The Block
22/4/2025	Hội đồng bảo mật đề nghị thỏa thuận “safe harbor”: trả lại 90% trong 72 giờ thì được giữ 10% làm tiền thưởng. Matter Labs lọc giao dịch từ các tài khoản bị chiếm; khoảng 70% tài sản bị lấy (khoảng 45 triệu ZK và 1.021 ETH) vẫn nằm trên ZKsync Era	Diễn đàn ZK Nation
25/4/2025	ZKsync thông báo kẻ tấn công đã hợp tác và trả lại tài sản trong hạn; tài sản do Hội đồng bảo mật giữ, quản trị quyết định cách dùng	Diễn đàn ZK Nation

Khoảng 111 triệu ZK tương đương khoảng 0,53% trần nguồn cung (VietnamBit tính: 111.000.000 ÷ 21.000.000.000). Thông báo ngày 15/4/2025 ghi khoảng 0,45% “tổng cung” mà không nêu cơ số.

Thông báo nói giao thức ZKsync, hợp đồng token ZK, các hợp đồng quản trị và các hợp đồng đúc có giới hạn đang hoạt động không bị ảnh hưởng, và “tiền của người dùng an toàn, chưa từng bị đe dọa”.

Đề nghị ngày 22/4/2025 nêu cụ thể số phải chuyển về ví do Hội đồng bảo mật kiểm soát: 44.687.278,5988 ZK và 1.021,3 ETH trên ZKsync Era, 766 ETH trên Ethereum.

Thông báo ngày 25/4/2025 chỉ nói kẻ tấn công đã trả lại tài sản trong hạn và vụ việc được coi là đã giải quyết, không nhắc lại con số và không nói tiền thưởng đã được trả. Báo cáo cuối được ZKsync đăng trên blog của dự án.

Theo ZKsync, nguyên nhân là khóa của tài khoản quản trị ba hợp đồng airdrop bị lộ, không phải lỗi của giao thức hay hợp đồng token ZK. Khóa này chỉ có một quyền là đúc phần airdrop chưa ai nhận sau khi hết hạn nhận. Cách bảo vệ khóa và ví đa chữ ký được giải thích ở bài ví đa chữ ký multisig.

Rủi ro đã thấy ở ZKsync

Ba loại rủi ro có dữ kiện: phụ thuộc bên vận hành, nguồn cung chưa đúc hết, và quản lý khóa quản trị.

Rủi ro	Dữ kiện	Nguồn
Phụ thuộc bên vận hành	Stage 0, bộ sắp xếp giao dịch tập trung, đường nâng cấp khẩn cấp không có độ trễ	L2BEAT, đọc 29/10/2026
Nguồn cung tăng thêm	Đúc dần qua capped minter; trần 21 tỷ có thể nâng qua quản trị; tối đa 0,8% tổng cung mở khóa mỗi tháng đến 6/2028	ZK Nation
Khóa quản trị	Một khóa bị lộ cho phép đúc khoảng 111 triệu ZK ngày 15/4/2025	Diễn đàn ZK Nation

ZKsync ở Việt Nam có gì cần lưu ý?

ZK là tài sản mã hóa theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP. Sàn được cấp phép có niêm yết ZK hay không: Chưa công bố. Tính đến 31/10/2026, chưa sàn nào được cấp phép. Tài sản nào được niêm yết do từng sàn quyết định sau khi có giấy phép, như giải thích ở bài sàn được cấp phép niêm yết tài sản nào.

• Lời mời “nhận airdrop ZK”. Hạn nhận đợt airdrop 2024 đã hết từ 03/01/2025. Trang yêu cầu kết nối ví, ký giao dịch hay nhập cụm từ khôi phục để “nhận ZK” là kịch bản lừa đảo quen thuộc, xem airdrop giả mạo.
• Thuế khi nhận và khi bán. Lúc nhận token từ airdrop, tính đến 29/10/2026 chúng tôi chưa thấy văn bản thuế nào quy định rõ. Phân tích ở bài nhận airdrop, staking có phải nộp thuế không.
• Quảng cáo, môi giới ZK. Theo Nghị quyết 05 Điều 4 khoản 4, chỉ tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép mới được quảng cáo, tiếp thị liên quan đến tài sản mã hóa. Cá nhân vi phạm có thể bị phạt 90–100 triệu đồng (Nghị định 284/2026/NĐ-CP Điều 7 khoản 4 điểm b, Điều 4 khoản 2).