IOTA là gì, từ Tangle sang mạng mới thay đổi gì?

IOTA là một dự án sổ cái phân tán từng nổi tiếng vì không dùng chuỗi khối. Giao dịch nối với nhau thành một đồ thị gọi là Tangle, nhắm tới thanh toán nhỏ giữa các thiết bị Internet vạn vật (IoT).

Từ ngày 5/5/2025, mạng chuyển hẳn sang IOTA Rebased, một blockchain proof-of-stake ủy quyền chạy hợp đồng thông minh Move. Nguồn cung không còn trần: tại epoch 541 (đọc ngày 29/10/2026), tổng cung khoảng 5,01 tỷ IOTA, theo dữ liệu VietnamBit đọc trên chuỗi.

IOTA là gì?

IOTA là token gốc của mạng IOTA, dùng để đặt cọc bảo vệ mạng, trả phí giao dịch và làm tài sản trong ứng dụng. Mạng do IOTA Foundation phát triển. Lịch sử của dự án chia ba giai đoạn:

Giai đoạn	Cấu trúc	Nguồn cung
Trước 4/10/2023	Tangle, xác nhận qua Coordinator	Khoảng 2.779.530.283 IOTA, cố định
4/10/2023 đến 5/5/2025 (Stardust)	Tangle, mô hình UTXO	Tăng lên 4.600.000.000 IOTA
Từ 5/5/2025 (IOTA Rebased)	Blockchain proof-of-stake ủy quyền, MoveVM	Không trần, thêm 767.000 IOTA mỗi epoch

Khi nâng cấp Stardust, khoảng 1,82 tỷ IOTA mới được phân cho IOTA Foundation (7,075%), Tangle Ecosystem Association (12%), một tổ chức ở UAE (12%), người đóng góp (5%) và chương trình airdrop (3,5%), tính trên 4,6 tỷ, theo wiki của IOTA. Khái niệm chuỗi khối và vì sao IOTA từng khác biệt có ở bài blockchain là gì.

Tangle là gì, vì sao từng gây tranh cãi?

Trong Tangle, mỗi giao dịch mới tự xác nhận hai giao dịch cũ, nên không cần thợ đào. Tuy vậy, trạng thái được coi là đã xác nhận lại do một node Coordinator của IOTA Foundation quyết định. Một nghiên cứu học thuật về cấu trúc dữ liệu blockchain (Akcora và cộng sự, arXiv, 2021) mô tả:

• Mỗi giao dịch chọn và xác nhận hai giao dịch trước đó (gọi là tip), rồi giải một bài toán proof-of-work nhẹ hơn nhiều so với bitcoin, phù hợp thiết bị yếu.
• Coordinator phát các milestone (giao dịch Coordinator ký làm mốc) để chống chi tiêu hai lần. Giao dịch chỉ được coi là xác nhận khi một mốc gián tiếp xác nhận nó.
• Nhóm tác giả viết IOTA là “a mix of private and public blockchains” (lai giữa mạng riêng và mạng công khai): ai cũng ghi vào Tangle được, nhưng đồng thuận về trạng thái do IOTA Foundation bảo đảm.

Dự án từng hứa bỏ Coordinator (kế hoạch “Coordicide”). Thực tế, Coordinator chỉ biến mất khi IOTA bỏ luôn thiết kế Tangle cũ để chuyển sang IOTA Rebased năm 2025. Hệ quả rõ nhất của Coordinator là vụ năm 2020: khi Foundation tắt node này, cả mạng ngừng chuyển giá trị.

Sự cố ví Trinity năm 2020 diễn ra thế nào?

Kẻ tấn công cài bản SDK giả của MoonPay vào ví Trinity, lấy seed của người dùng và rút 8,55 Ti từ 50 seed. IOTA Foundation dừng Coordinator ngày 12/2/2020 và mạng chỉ chạy lại ngày 10/3/2020. Diễn biến theo bài của IOTA Foundation (21/2/2020) và The Block (10/3/2020):

Thời điểm	Diễn biến
27/11/2019	Giai đoạn đầu của cuộc tấn công
25/1/2020	Cuộc tấn công chủ động vào ví Trinity bắt đầu
12/2/2020, khoảng 15h giờ Trung Âu	Người dùng báo mất tiền trên Discord; Foundation dừng Coordinator cùng ngày
10/3/2020	Mạng IOTA hoạt động trở lại, kèm công cụ chuyển sang seed mới

Nguyên nhân, theo IOTA Foundation, là tích hợp dịch vụ bên thứ ba MoonPay trong ví Trinity: mã độc nằm trong “one of several illicit versions of Moonpay’s software development kit” (một trong vài bản SDK giả mạo của MoonPay).

Lượng bị lấy là 8,55 Ti, tương đương khoảng 8,55 triệu MIOTA theo đơn vị lúc đó (VietnamBit quy đổi). The Block ước khoảng 2,2 triệu USD tại thời điểm đó. Mạng dừng 27 ngày (VietnamBit tính từ 12/2 đến 10/3/2020).

Bài học chung của vụ này: lỗ hổng nằm ở phần mềm ví và thư viện bên thứ ba, không phải ở người dùng. Cách nhận diện mã độc nhắm vào ví có ở bài mã độc đánh cắp ví crypto. Cần làm gì ngay khi ví bị rút có ở bài ví crypto bị hack phải làm gì.

IOTA Rebased thay đổi những gì?

IOTA Rebased bỏ Coordinator và mô hình UTXO, chuyển sang sổ cái theo đối tượng chạy hợp đồng Move, bảo vệ bằng proof-of-stake ủy quyền. Đổi lại, nguồn cung không còn cố định. Theo tài liệu IOTA:

• Đồng thuận: validator được chọn theo lượng IOTA đặt cọc ủy quyền, chạy giao thức BFT tên Starfish, mỗi epoch kéo dài khoảng 24 giờ. Tài liệu IOTA ghi ứng viên validator cần ít nhất 6 triệu IOTA đặt cọc, còn tham số trên chuỗi đọc ngày 29/10/2026 ghi mức tối thiểu 2 triệu IOTA.
• Phát hành: 767.000 IOTA mới mỗi epoch chia cho validator và người ủy quyền, tương ứng lạm phát ban đầu khoảng 6%/năm.
• Phí: khoảng 0,005 IOTA cho một giao dịch trung bình, toàn bộ phí bị đốt.
• Chuyển mạng: 4,6 tỷ IOTA từ mạng Stardust được chuyển sang. Số thập phân đổi từ 6 lên 9, số dư nhân 1.000. Ví Firefly ngừng hỗ trợ mạng mới.

Số đọc trên chuỗi tại epoch 541 (bắt đầu 14h42 ngày 28/10/2026): tổng cung khoảng 5,01 tỷ IOTA, tăng khoảng 9% so với 4,6 tỷ lúc chuyển mạng. Khoảng 2,40 tỷ IOTA đang đặt cọc, tức khoảng 47,8% tổng cung. Có 62 validator đang hoạt động (VietnamBit tính).

Con số tăng thêm khớp với 541 epoch × 767.000 IOTA, sau khi trừ phần phí bị đốt. Cơ chế đặt cọc nói chung có ở bài staking là gì. Vai trò của validator có ở bài node, validator là gì.

Rủi ro đã thấy với IOTA

Rủi ro lớn nhất trong lịch sử IOTA là thiết kế thay đổi nhiều lần theo quyết định của IOTA Foundation, kéo theo thay đổi nguồn cung và phần mềm ví.

Rủi ro	Biểu hiện	Nguồn
Điểm tập trung	Foundation tắt Coordinator là cả mạng ngừng 27 ngày (2020)	IOTA Foundation, The Block
Phần mềm ví, thư viện bên thứ ba	SDK MoonPay giả trong ví Trinity, 50 seed bị rút	IOTA Foundation, 21/2/2020
Nguồn cung thay đổi	2,78 tỷ thành 4,6 tỷ (2023), rồi không trần (2025)	Wiki, tài liệu IOTA
Lạm phát	767.000 IOTA mỗi epoch, khoảng 6%/năm lúc đầu	Tài liệu IOTA
Ví cũ ngừng hỗ trợ	Trinity bị thay, Firefly không chạy với mạng mới	Tài liệu IOTA

IOTA ở góc pháp lý Việt Nam

IOTA là tài sản mã hóa theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP. Văn bản không cấm nắm giữ, và Nghị quyết 05 không nhắc riêng IOTA hay đặt cọc nhận thưởng.

Chỉ tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép mới được cung cấp dịch vụ và quảng cáo, tiếp thị liên quan đến tài sản mã hóa (Điều 4 khoản 4). Tính đến 07/11/2026, chưa sàn nào được cấp phép. Danh sách sàn được cấp phép niêm yết IOTA ở khối “IOTA ở Việt Nam” phía trên tự cập nhật theo dữ liệu sàn.